Category Archives: Εργασίες

Τεκμηριωμένα Κείμενα

Η μικρή ιστορία του κοριτσιού που ονειρευόταν να πετάξει

Μακρόπουλος, Μ. Η μικρή ιστορία του κοριτσιού που ονειρευόταν να πετάξει. Στο ΦΡΕΑΡ.  Ιστοσελίδα του ομώνυμου λογοτεχνικού περιοδικού. Ανάκτηση από http://frear.gr/?p=13769, Ημερ. Πρόσβασης 30.11.2016.

 

 

Απόδοση του ανωτέρω διηγήματος σε ρομαντικό ποίημα και σε δελτίο ειδήσεων.

Απόδοση διηγήματος σε ρομαντικό ποίημα:

Ένα κορίτσι, όρθιο, στεκόταν στο μπαλκόνι
τα χελιδόνια έβλεπε που τόσο καμαρώνει.
Ευχήθηκε δυνατά,
Αχ! Να έβγαζα φτερά
για να πέταγα ψηλά.
Και αφού ποθούσε τη ζωή, τη φτερωτή, ετούτη
φτερά έβγαλε στην πλάτη του και έγινε κουνούπι.
Και με μεγάλη του χαρά στον ουρανό πετούσε
μα στο στόμα ενός χελιδονιού άδοξα εισχωρούσε.

 

Απόδοση διηγήματος σε δελτίο ειδήσεων:

Άδοξο τέλος είχε μια νεαρή κοπέλα, η οποία βρήκε τραγικό θάνατο στο στόμα ενός χελιδονιού.

Το κορίτσι στεκόταν στο μπαλκόνι και θαύμαζε τα χελιδόνια. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο πόθος του να πετάξει ήταν τόσο μεγάλος ώστε η επιθυμία του εισακούστηκε και μεταμορφώθηκε σε κουνούπι.

Μόλις απογειώθηκε, όμως, από το μπαλκόνι βρέθηκε στο ράμφος ενός χελιδονιού το οποίο τυχαία πέρναγε στον αέρα εκείνη τη στιγμή και το έφαγε.

Advertisements

Ρεαλισμός και Νατουραλισμός

Του Ευαγγέλου Β. Τσακνάκη
Ρεαλισμός και Νατουραλισμός

Ρεαλισμός και Νατουραλισμός.pdf

 

 

 

 

Κατάλογος περιεχομένων
Εισαγωγή

  1. Ρεαλιστικά και Νατουραλιστικά Στοιχεία
    1. στο διήγημα του Τσέχωφ «Θλίψη» (1886)
    2. στο διήγημα του Μωπασσάν «Μια βεντέτα» (1883)
  1. Ειδολογικά χαρακτηριστικά και αφηγηματικά τεχνάσματα των διηγημάτων
    1. Τσέχωφ «Θλίψη»
    2. Μωπασσάν «Μια βεντέτα»

Επίλογος
Βιβλιογραφία

Εισαγωγή

Τα ρεύματα του ρεαλισμού και του νατουραλισμού άνθισαν κατά τον 19ο αιώνα. Μελετώντας τα διηγήματα του Τσέχωφ «Θλίψη» (1886) και του Μωπασσάν «Μια βεντέτα» (1883), στην παρούσα εργασία θα κατατάξουμε τα έργα στα λογοτεχνικά ρεύματα του ρεαλισμού και του νατουραλισμού. Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στα ειδολογικά χαρακτηριστικά και τα αφηγηματικά τεχνάσματα  που χρησιμοποιούνται στα δύο διηγήματα και εντάσσονται στα εν λόγω λογοτεχνικά ρεύματα.

1. Ρεαλιστικά και Νατουραλιστικά Στοιχεία:

α. στο διήγημα του Τσέχωφ «Θλίψη» (1886)

Ο ρεαλισμός παραπέμπει στη συνειδητή αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας και στην αναπαράσταση της πραγματικότητας εστιάζοντας σε μια αστική κοινωνία και η αληθοφάνεια αξιώνεται με αντικειμενικό και αμερόληπτο ύφος.[1] Η αληθοφανής απεικόνιση της πραγματικότητας συνδέεται με την κριτική στάση απέναντι στα προβλήματα της μοντέρνας ζωής (ταξικές διαφορές, εξαθλίωση εργατών, υποκρισία των αστών, ατομικισμός, ωφελιμισμός και υλισμός).[2]

Τα ρεαλιστικά στοιχεία, στο διήγημα «Θλίψη», του Αντόν Τσέχωφ,[3] εντοπίζονται στην περιγραφή της αστικής κοινωνίας, όταν ο αφηγητής αναφέρεται σε μια νύχτα κατά την οποία έπεφτε χιόνι και ο πρωταγωνιστής, ο Ιόνα Ποτάποφ, ο οποίος ήταν ένας εργαζόμενος αμαξάς εξυπηρετούσε πελάτες. Με την περιγραφή του αφηγητή και μέσα από τους διαλόγους των χαρακτήρων περιγράφεται η εξωτερική πραγματικότητα του τοπίου που διαδραματίζονται οι σκηνές. Το ύφος του αφηγητή είναι αντικειμενικό και αμερόληπτο, καθώς ο Τσέχωφ περιγράφει μόνο τη σκηνή, χωρίς να προβαίνει σε ερμηνείες ή σε διδακτικές θεωρίες για το τί είναι ηθικό ή ανήθικο, για παράδειγμα.

Όπως οι γάλλοι ρεαλιστές, οι οποίοι επιχειρούν να αναπαραστήσουν την πραγματικότητα και το προσωπικό δράμα των ηρώων τους να το αναγάγουν σε διερεύνηση της κοινωνικής συμπεριφοράς,[4] μπορούμε να πούμε το ίδιο και για τον Τσέχωφ ο οποίος αναπαριστά το προσωπικό δράμα του Ιόνα, του οποίου η έλλειψη επικοινωνίας με τους ανθρώπους και η μοναξιά αποτελούν τον κορμό του διηγήματος και αντανακλούν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της κοινωνίας.

Η τριτοπρόσωπη αφήγηση, η οποία αποτυπώνει την αληθοφάνεια (αν και χαρακτηριστικό του αγγλικού ρεαλισμού) και περιγράφει τη σύγχρονη βιομηχανική και αστική κοινωνία σε καθορισμένο χώρο και χρόνο,[5] απαντάται και στο διήγημα του Τσέχωφ.

Στη «Θλίψη» διακρίνονται και νατουραλιστικά στοιχεία, καθώς η εικόνα τόσο του αμαξά όσο και της κοινωνίας παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα απαισιόδοξη και αδιέξοδη.  Ο Ιόνα επιχείρησε να μιλήσει για το θάνατο του γιου του επανειλημμένα σε ανθρώπους αλλά δεν κατάφερε ούτε μια φορά να τον ακούσει κάποιος, παρά μόνο το άλογό του στο οποίο εξιστόρησε όλη την αλήθεια. Νατουραλιστικά στοιχεία, ακόμη, αποτελούν ορισμένοι χαρακτήρες όπως οι πελάτες που κυκλοφορούσαν τη νύχτα και παραπέμπουν σε περιθωριοποιημένες ή παραβατικές φιγούρες.[6]

β. στο διήγημα του Μωπασσάν «Μια βεντέτα» (1883)

Το διήγημα «Μια βεντέτα» του Μωπασσάν[7] κινείται στο ρεαλιστικό ρεύμα της εποχής, καθώς περιγράφεται με γλαφυρό και ρεαλιστικό τρόπο η πόλη στην οποία ζούσε η χήρα του Πάολο Σαβερίνι με το γιο και τη σκύλα της «Η πόλη, κτισμένη σε μια προεξοχή του βουνού […..] Από δω φτάνουν ως τα πρώτα σπίτια […] τα μικρά ιταλικά ή σαρδηνιακά ψαροκάικα…] ». Και στο διήγημα αυτό, η αληθοφάνεια αξιώνεται με αντικειμενικό και αμερόληπτο τρόπο σε τριτοπρόσωπη αφήγηση και αποφεύγεται η οποιαδήποτε υποκειμενική ερμηνεία του αφηγητή.

Ο Μωπασσάν στράφηκε σε τρόπους γραφής που σχετίζονται με το μυστήριο και την πνευματική αναζήτηση με πιο ποιητική έκφραση.[8] Περιέγραψε τη μεθοδολογία παρατήρησης του κόσμου, η οποία εστιάζει στην παρατήρηση του περιγραφόμενου αντικειμένου μέχρι να ανακαλυφθεί μια πλευρά που δεν την έχει δει κανείς μέχρι τώρα. Συχνά τα διηγήματά του μετατρέπουν τη ρεαλιστική αφήγηση της αστικής κοινωνίας σε αλλόκοτες, θλιβερές ή νοσηρές ιστορίες πάντα στο πλαίσιο του ρεαλισμού.[9] Πράγματι, στο διήγημα «Μια βεντέτα» η χήρα μετατράπηκε σε δολοφόνο του δολοφόνου του γιου της, η οποία, αν και ανήμπορη, κατάφερε να πετύχει το σκοπό της με πανούργο τρόπο. Το γεγονός, ακόμη, ότι η ίδια, ως μάνα, δεν θρήνησε το σκοτωμένο γιο της, αλλά το έκανε συνεχώς η σκύλα της αντί γι’ αυτή, παραπέμπει σε αλλόκοτη, θλιβερή και νοσηρή ιστορία, εντάσσοντας το διήγημα στα χαρακτηριστικά του ρεύματος του νατουραλισμού.

Οι νατουραλιστές λειτουργούσαν με βάση την επιστημονική αντικειμενικότητα αποφεύγοντας τις υποκειμενικές ερμηνείες. Π.χ. ο Ζολά, ο οποίος επηρέασε και τον Μωπασσάν, συνέδεσε την αιτιακή σχέση της βιολογίας με τη “φυσική εξέλιξη” και εστίαζε στο περιβάλλον των κοινωνικά απόκληρων και των κακοποιών.[10] όπως συμβαίνει στο «Μια βεντέτα». Επίσης, ο νατουραλισμός εμπεριέχει την άποψη ότι δεν υπάρχουν μεταφυσικές δυνάμεις και συνδέεται με την εξέταση της ίδιας της φύσης και των επιστημών.[11] Η περιγραφή του άψυχου σώματος του νεκρού γιου, ο οποίος δέχθηκε τις πρώτες βοήθειες και οι θρόμβοι αίματος οι οποίοι είχαν πήξει στα γένια και τα μαλλιά του, εντάσσονται στην επιστημονική αντικειμενικότητα σχετικά με το άψυχο σώμα. Η απουσία, ακόμη, των μεταφυσικών δυνάμεων επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η μητέρα δεν ήλπιζε στον Θεό για την τιμωρία του δολοφόνου του γιου της, αλλά θεώρησε ότι ήταν δική της υποχρέωση να απονείμει δικαιοσύνη.

2. Ειδολογικά χαρακτηριστικά και αφηγηματικά τεχνάσματα των διηγημάτων

Η αφηγηματική δράση στα διηγήματα του Τσέχωφ, αλλά και του Μωπασσάν συμβάλλει καθοριστικά στη γενική εντύπωση του αναγνώστη και με τη χρήση αντιθετικών στοιχείων, προκαλούνται συγκρούσεις (όπως η σύγκρουση δύο κόσμων) στην αντίληψη του αναγνώστη. Ο αφηγηματικός παροξυσμός, το οξύμωρο, αντιθετική εξέλιξη  της αφήγησης και η καταληκτική αιχμή αποτελούν δομικά χαρακτηριστικά του διηγήματος Η τραγική ειρωνεία αποτελεί επίσης στοιχείο των διηγημάτων, όπως και η «διχοτόμηση» του διηγήματος σε δύο χρόνους: έναν που προηγείται της αποκαλυπτικής επίδρασης και έναν που έπεται αυτής με αποτέλεσμα να αποκαλύπτονται δύο ερμηνείες.[12] Ο περιορισμός του αριθμού των προσώπων στην πλοκή του διηγήματος και η χρήση ενός προπαρασκευασμένου (αντιπροσωπευτικός χαρακτήρας τον οποίο κατανοεί ο αναγνώστης, γνωστό πρόσωπο, μετακινούμενος ήρωας στα διηγήματα) αφηγηματικού υλικού αποσκοπούν στην εύκολη ανάγνωση και κατανόηση.[13]

α. Τσέχωφ «Θλίψη»

Στη «Θλίψη» του Τσέχωφ συγκρούονται δύο κόσμοι: οι φτωχοί -χαμηλή κοινωνική τάξη- με τους πλούσιους -υψηλή κοινωνική τάξη, όταν ο φτωχός αμαξάς αντιμετωπίζει την υπεροπτική συμπεριφορά των πελατών του «Φτου, που να σε πάρει ο διάολος!, Θα τρέξεις παλιοχολέρα για όχι;».

Το διήγημα «διχοτομείται» στο σημείο που αναφέρεται ο θάνατος του γιου του Ιόνα, αποκαλύπτοντας τον πόνο του πρόσφατου παρελθόντος, με κατάληξη στο παρόν της μιας νύχτας όπου διαδραματίζεται η πλοκή και ο χρόνος που εξελίσσεται η πλοκή αφορά μόνο λίγες ημέρες.

Τα πρόσωπα που λαμβάνουν χώρα στο διήγημα αφενός είναι λίγα και αφετέρου πρόκειται για απλά καθημερινά πρόσωπα, προκειμένου ο αναγνώστης να κατανοήσει ευκολότερα το έργο.

Ο αφηγηματικός παροξυσμός και το οξύμωρο, ο οποίος χαρακτηρίζει το διήγημα, προκαλεί την αίσθηση του παράδοξου όταν οι ήρωες αντιμετωπίζουν με απάθεια το άκουσμα του θανάτου του γιου του Ιόνα, ενώ ο αμαξάς καταλήγει να μιλήσει μόνο στο άλογό του. Εντείνεται, επίσης, το αίσθημα του φόβου λόγω της επικινδυνότητας του επαγγέλματος του αμαξά.

Οι δύο κόσμοι εξελίσσονται παράλληλα στο έργο, επικεντρώνοντας στη ζωή του φτωχού Ιόνα, στη μοναξιά του και στην έλλειψη επικοινωνίας με τους ανθρώπους, οι οποίοι απώλεσαν κάθε ευαισθησία και η ζωή των ανθρώπων της τάξης του Ιόνα εξισώνεται με το ζώο στο οποίο τελικά μιλάει.

Η καταληκτική αιχμή του διηγήματος σημειώνεται στο τέλος, όταν ο αμαξάς μοιράζεται τον πόνο του με το άλογο και προκαλεί τον αναγνώστη να ξαναδιαβάσει το κείμενο με κριτική ματιά, καθώς γνωρίζει πλέον τη μοναξιά του αμαξά και την έλλειψη επικοινωνίας με τους ανθρώπους.

β. Μωπασσάν «Μια βεντέτα»

Ο ρόλος της γριάς μάνας που από θύμα μετατρέπεται σε θύτης (επιζητώντας και την ευλογία του Θεού) και καθώς δεν θρηνεί το παιδί της (πράγμα που το κάνει η σκύλα της) αλλά σχεδιάζει μόνο την εκδίκηση του θανάτου του, αποτελούν οξύμωρα σχήματα και συμβάλλουν στην αντιθετική εξέλιξη στο διήγημα. Τα τρία καθημερινά πρόσωπα που συμμετέχουν στην πλοκή του διηγήματος, εξυπηρετούν, όπως και στο «Θλίψη» του Τσέχωφ, την εύκολη κατανόηση του έργου από τον αναγνώστη.

Ο αφηγηματικός χρόνος είναι μεγάλος, αφού ο αφηγητής κάνει μια αναδρομή στη ζωή των ηρώων οι οποίο ζούσαν στο Μπονιφάτσιο. Η αφήγηση είναι γραμμική και το διήγημα δεν διχοτομείται. Έπεται η επιτάχυνση στο σημείο που σκοτώνεται ο γιος της χήρας και πλέον η αφήγηση περιορίζεται σε σε λίγες ημέρες.

Η καταληκτική αιχμή στο έργο, όταν η γριά σκότωσε το δολοφόνο και «τη νύχτα εκείνη κοιμήθηκε καλά», επιβεβαιώνει τη μοιραία κατάληξη της πλοκής,στην οποία προϋπήρχε η αντιθετική ένταση και οδηγεί τον αναγνώστη σε μια δεύτερη ανάγνωση ώστε να ανακαλύψει ό,τι δεν πήρε από την πρώτη ανάγνωση.[14]

Επίλογος

Η συνειδητή αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας, η τριτοπρόσωπη αφήγηση, η αναπαράσταση της πραγματικότητας μιας αστικής κοινωνίας με αληθοφάνεια, καθώς και με αντικειμενικό και αμερόληπτο ύφος, αποτελούν στοιχεία του ρεαλισμού που απαντώνται τόσο στη «Θλίψη», του Τσέχωφ, όσο και στο «Μια βεντέτα» του Μωπασσάν.

Και στα δύο διηγήματα σημειώνονται χαρακτηριστικά του νατουραλισμού, ιδιαίτερα στο έργο του Μωπασσάν στο οποίο οι χαρακτήρες και η κοινωνία παρουσιάζονται περισσότερο αρνητικοί, απαισιόδοξοι και πανούργοι.

Η χρήση αντιθετικών στοιχείων, ο αφηγηματικός παροξυσμός, το οξύμωρο, η αντιθετική εξέλιξη της αφήγησης, η καταληκτική αιχμή, ο περιορισμός του αριθμού των προσώπων στην πλοκή και η χρήση απλών καθημερινών ανθρώπων αποτελούν χαρακτηριστικά και αφηγηματικά τεχνάσματα των έργων που μελετήσαμε.

 

Βιβλιογραφία

Βλαβιανού, Α., Γκότση, Γ. κ.ά., 2008. Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, τ. Β΄, Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Βλαβιανού, Α. 2008. Το διήγημα στην καμπή του 19ου αιώνα. Από την κλασική αρτιότητα στις πρώτες καινοτόμες αποκλίσεις (απόσπασμα), στο Ανθολόγιο Κριτικών Κειμένων, φιλολογική επιμ. Αποστολή, Π., Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, σ.σ. 186-198.

Travers, M. 2005. Το λογοτεχνικό εργαστήριο: Νατουραλισμός, Ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας από τον ρομαντισμό ως το μεταμοντέρνο, μτφρ. Ναούμ, Ι. & Παπαηλιάδη, Μ. Αθήνα: Βιβλιόραμα.

Λογοτεχνικά κείμενα:

Αντόν Τσέχωφ, «Θλίψη», Η κυρία με το σκυλάκι και άλλα διηγήματα, μτφρ. Νίκος Παπανδρέου, Ράντουγκα-Σύγχρονη Εποχή, Μόσχα-Αθήνα 1990, σσ. 119-125.

Γκυ ντε Μωπασάν, «Η βεντέτα», Επίλεκτα διηγήματα, μτφρ. Φοίβος Ι. Πιομπίνος, Ίκαρος, Αθήνα 2005, σσ. 205-210.

[1]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ.σ. 152-154.

[2]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ.σ. 160-161.

[3]    βλ. Λογοτεχνικά Κείμενα: Αντόν Τσέχωφ, «Θλίψη», σ.σ. 119-125.

[4]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ. 154.

[5]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ. 157.

[6]    Για το Νατουραλισμό βλ .Βλαβιανού κ.ά (2008), σ.σ. 164, 178.

[7]    βλ. Λογοτεχνικά Κείμενα: Γκυ ντε Μωπασάν, «Η βεντέτα»  σ.σ. 205-210.

[8]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ.σ. 178-179.

[9]    Βλαβιανού κ.ά (2008), σ.σ. 179-180 [ο.π. ή στο ίδιο, σσ. 179-180].

[10]  Travers (2005), σ.σ. 174-177.

[11]  Βλαβιανού κ.ά (2008), σ. 177.

[12]  Βλαβιανού (2008), σ.σ. 191-192.

[13]  Βλαβιανού (2008), σ.σ. 193-194.

[14]  Για την καταληκτική αιχμή στα έργα του Μωπασσάν, βλ. Βλαβιανού (2008), σ.σ. 191-192.

Ψηφιακές Υπηρεσίες Υγείας και Ιατρικός Φάκελος

Εισαγωγή

Το πιλοτικό έργο epSOS (European Patients Smart Open Services) στοχεύει στη διαλειτουργικότητα των συστημάτων ηλεκτρονικών μητρώων υγείας στην Ευρώπη. Για τον φάκελο ασθενούς (patient medical record) και τις ηλεκτρονικές συνταγές (e-prescription / e-dispensation) αναζητούνται από το epSOS διαλειτουργικές μέθοδοι στη διασυνοριακή επικοινωνία. Για τις υπηρεσίες αυτές, στην ιστοσελίδα του έργου, αναφέρονται ορισμένα σενάρια,[1] βάσει των οποίων δύναται να απαριθμηστούν ορισμένα πιθανά πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, καθώς και πιθανά προβλήματα κατά την εφαρμογή του epSOS, τα οποία, για το φάκελο ασθενούς (patientsummary), διατυπώνονται στο πρώτο θέμα της παρούσας μελέτης. Επίσης διατυπώνονται και δύο σενάρια για τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς και την ηλεκτρονική συνταγογράφηση τα οποία θα μπορούσαν να αναφέρονται στην ιστοσελίδα του έργου, καθώς και η σημαντικότητα των τεσσάρων βασικών προϋποθέσεων για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS.

Στη συνέχεια παρουσιάζεται συνοπτικά η μελέτη του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), σχετικά με τη χρήση του ηλεκτρονικού φακέλου υγείας (ΗΦΥ) εστιάζοντας στο πιο δυνατό και το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησής του. Τέλος, περιγράφονται ορισμένα λειτουργικά χαρακτηριστικά του σχεδιαζόμενου φακέλου υγείας πολίτη (ΦΥΠ) τα οποία δεν είχαν προβλεφθεί στον ιατρικό φάκελο ασθενούς (ΙΦΑ).

1. Το Ευρωπαϊκό Έργο epSOS

1.1. Πιθανά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα χρήσης του epSOS (για το patient summary) στην Ευρωπαϊκή Ένωση και πιθανά προβλήματα κατά την εφαρμογή του.

Τα βασικά πλεονεκτήματα της χρήσης του epSOS για τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς (ΗΦΑ), στο παράδειγμα της σαραντατετράχρονης γυναίκας από τη Σουηδία και στο παράδειγμα του Γερμανού συνταξιούχου,[2] εντοπίζονται στην άμεση και τη σωστή αντιμετώπιση των προβλημάτων υγείας τους. Η άμεση πρόσβαση στην περίθαλψη (δεδομένου της έγκαιρης ανάκτησης των δεδομένων των ΗΦΑ), η ποιότητα της περίθαλψης και η ελαχιστοποίηση των ιατρικών λαθών (καθώς είναι δεδομένη η ουσία που προκαλεί την αλλεργική αντίδραση στην α΄ περίπτωση και στη β΄ περίπτωση ανασύρεται η πληροφορία της δοσολογίας και του κατάλληλου τύπου ινσουλίνης) και η αποφυγή της περιττής περίθαλψης (δεδομένου ότι μειώνονται οι πιθανότητες επιβάρυνσης της υγείας τους) αποτελούν σημαντικά οφέλη, πρωτίστως, για τους ίδιους τους ασθενείς. Επιπλέον, παράλληλο όφελος αποτελούν και οι μικρότερες δαπάνες υγείας για την αντιμετώπιση των δύο ασθενών των εν λόγω σεναρίων,[3] αλλά και η υποστήριξη της κινητικότητας των ασθενών σε ολόκληρη την Ευρώπη.[4]

Μειονεκτήματα χρήσης του epSOS, βάσει των παραπάνω παραδειγμάτων, πιθανόν να αποτελούν η προστασία των προσωπικών δεδομένων, καθώς θα μπορούσαν οι εν λόγω ασθενείς να προσποιηθούν ότι είναι άλλα πρόσωπα από εκείνα που πραγματικά είναι, καθώς και η μη ορθή μετάφραση του ΗΦΑ (στις περιπτώσεις των μη κωδικοποιημένων δεδομένων). Η μη εξασφάλιση της ασφαλούς λειτουργίας της εφαρμογής ενδεχομένως να δημιουργήσει προβλήματα λόγω διαρροής δεδομένων και η μη εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας ή/και των ίδιων των ασθενών στο φάκελό τους, λόγω νομικού κωλύματος της χώρας προέλευσής τους, πιθανόν να προκαλέσει προβλήματα νομικής σημασίας.[5]

1.2. Δύο σενάρια για patient summary και e-prescription τα οποία θα μπορούσαν να αναφέρονται στο epSOS.

Ένα σενάριο που αφορά τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς και θα μπορούσε να αναφέρεται στο epSOS, έτσι ώστε να διευρύνεται η περιοχή κάλυψης του πιλοτικού προγράμματος στην Ελλάδα αποτελεί το παρακάτω:

Αγόρι 8 ετών από την Αγγλία, το οποίο παραθερίζει με τους γονείς του στο νησί της Ρόδου, εμφανίζει επιληπτική κρίση διάρκειας μεγαλύτερη των 30 λεπτών (status epilepticus) και μεταφέρεται στα επείγοντα περιστατικά του εφημερεύοντος νοσοκομείου. Οι γονείς του αναφέρουν πως το παιδί λαμβάνει συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή διότι στο παρελθόν είχε μια απλή επιληπτική κρίση και κατονομάζουν τα φάρμακα.

Η πιθανή απάντηση από το Φάκελο Ασθενούς του epSOS, ανασύροντας το πλήρες ιστορικό της υγείας του παιδιού, αναφέρει ότι τα κατονομαζόμενα φάρμακα από τους γονείς δεν αντιστοιχούν σε εκείνα τα οποία έπρεπε να λάβει και η παρατεταμένη επιληπτική κρίση, πιθανόν, προκλήθηκε από λανθασμένη χρήση των φαρμάκων.

Ένα αντίστοιχο σενάριο που αφορά την ηλεκτρονική συνταγογράφηση και θα μπορούσε να αναφέρεται στο epSOS, αποτελεί το εξής:

Μια γυναίκα 27 ετών, από τη Γερμανία, επισκέφθηκε το Πήλιο Μαγνησίας για διακοπές και πάσχει από μια σπάνια και ανίατη ασθένεια, για την οποία λαμβάνει συγκεκριμένα φάρμακα. Το ασφαλιστικό της ταμείο, για τη δοσολογία που απαιτείται, καλύπτει 1 κουτί για κάθε μήνα. Η ασθενής απώλεσε το σκεύασμα, απευθύνεται σε ένα φαρμακείο και ο πωλητής ανασύρει τα δεδομένα από το epSOS.

Από το Φάκελο Ασθενούς του EpSOS προκύπτει ότι η ασθενής πρέπει να λάβει άμεσα το φάρμακο, ενώ πρέπει να το πληρώσει η ίδια διότι έτσι προβλέπεται στις περιπτώσεις απώλειας με υπαιτιότητα του ασθενούς. Η γυναίκα αγοράζει το φάρμακο και ο πωλητής ενημερώνει την κατάσταση του ΗΦΑ.

1.3. Οι τέσσερις βασικές προϋποθέσεις για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS και η σημαντικότητά τους.

Για να επιτευχθεί η πλήρης εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS απαιτούνται οι εξής τέσσερις βασικές προϋποθέσεις:[6]

Α. Ταυτοποίηση του ασθενούς. Η ύπαρξη ενός μοναδικού αναγνωριστικού του ασθενούς είναι υποχρεωτική ώστε να επιτυγχάνεται η σύνδεση με τον ηλεκτρονικό ιατρικό του φάκελο σε οποιαδήποτε χώρα. Η κωδικοποίηση θα πρέπει να περιλαμβάνει τον κωδικό της χώρας προέλευσής του για να διευκολύνεται η διασυνοριακή εφαρμογή του έργου και να διασφαλίζεται η απόλυτη ταύτιση του ασθενούς με τον ΗΦΑ.

Β. Ταυτοποίηση του επαγγελματία υγείας και του οργανισμού ιατρικής περίθαλψης. Λόγω των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων που περιλαμβάνει ο ΗΦΑ, απαιτείται ο επαγγελματίας υγείας και ο υγειονομικός οργανισμός να φέρουν μια ψηφιακή ταυτότητα, η οποία θα έχει εκδοθεί από πιστοποιημένη Αρχή, προκειμένου να αποδίδεται και η ανάλογη ευθύνη τόσο της διαχείρισης των προσωπικών δεδομένων όσο και των ανάλογων ενεργειών στον ΗΦΑ.

Γ. Εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας. Η ηλεκτρονική υπογραφή του επαγγελματία π.χ. ιατρού, φαρμακοποιού κλπ, προσδιορίζει το είδος του ρόλου του και, μέσω αυτής, εξουσιοδοτείται για τις ενέργειες στις οποίες θα προβεί.

Δ. Καταγραφή και ασφάλεια ενεργειών. Είναι απαραίτητη η καταγραφή των ενεργειών του επαγγελματία υγείας, αλλά και η εξασφάλιση ότι οι ενέργειες έγιναν από τον ίδιο και όχι από οποιοδήποτε άλλο, μη εξουσιοδοτημένο, πρόσωπο. Στο πλαίσιο δε της ασφάλειας απαιτείται και η κρυπτογράφηση των πληροφοριών που διακινούνται.

2. Το παράδειγμα χρήσης Ηλεκτρονικού Φακέλου Υγείας (ΗΦΥ) του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ)

Στην τεχνική αναφορά του ΙΤΕ προσδιορίζεται η έννοια του ΗΦΥ, η σημασία της πιστοποίησης και τα στάδια εφαρμογής συστημάτων ΗΦΥ, ώστε να επιτευχθεί ουσιαστική χρήση σε φορείς παροχής φροντίδας υγείας. Οι πληροφορίες του φακέλου αναφέρονται σε δημογραφικά στοιχεία και ιατρικές πληροφορίες, αυτοματοποιώντας και απλοποιώντας τη ροή εργασίας του κλινικού ιατρού, ενώ μέσω της διασύνδεσης διαφορετικών συστημάτων επιτυγχάνεται η διαχρονική καταγραφή πληροφοριών υγείας. Η εφαρμογή και η ουσιαστική χρήση του ΗΦΥ, η οποία πρέπει να έχει αναπτυχθεί με βάση τα διεθνή πρότυπα κωδικοποίησης για την ποιοτική λειτουργικότητα και τη διαλειτουργικότητα, επιδιώκει την παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών υγείας, τον έλεγχο των δαπανών και τη βελτίωση της λειτουργίας του οργανισμού.[7]

2.1. Το πιο δυνατό σημείο της υλοποίησής του.

Το δυνατότερο σημείο της υλοποίησης του ΗΦΥ εστιάζεται στη διαλειτουργικότητα μέσω του λειτουργικού μοντέλου HL7 (Health Level Seven), έκδοση 3.0 και του προτύπου HIE (Integrating the Healthcare Enterprise).

Το HL7, το οποίο είναι το πιο ώριμο και σύγχρονο πρότυπο ανταλλαγής ιατρικών πληροφοριών με τη μορφή μηνυμάτων,[8] αποτελεί τη βάση για κάθε πλαίσιο διαλειτουργικότητας των συστημάτων ΗΦΥ σε όλα τα επίπεδα. Η πλήρης τήρηση όλων των στοιχείων των δεδομένων ενός ΗΦΥ επιτυγχάνεται με το μοντέλο HL7 ώστε να είναι κατανοητά και αναγνώσιμα τόσο από τους επαγγελματίες υγείας όσο και από τα χρησιμοποιούμενα πληροφοριακά συστήματα.[9]

Το πρότυπο HIE παρέχει τη δυνατότητα διαλειτουργικότητας των συστημάτων και αποτελεί τη βάση της ουσιαστικής χρήσης του ΗΦΥ.[10] Βασίζεται σε τεχνολογίες του διαδικτύου και σε αξιοποίηση των τεχνολογικών προτύπων W3C τα οποία είναι ενσωματωμένα τόσο στο ευρωπαϊκό πλαίσιο διαλειτουργικότητας EIF όσο και στο ελληνικό πλαίσιο ηλεκτρονικής διακυβέρνησης ΠΗΔ, πλαίσιο το οποίο έχει επιλεγεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την τεχνική υλοποίηση του έργου epSOS.[11]

2.2. Το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησής του.

Το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησης του ΗΦΥ, βάσει της εν λόγω τεχνικής αναφοράς, εστιάζεται στην ελλειπή τεκμηρίωση για τις πρακτικές ασφάλειας, καθώς δεν αναλύει ένα ολοκληρωμένο σύστημα ασφάλειας. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αναλύει το έργο HPPRO και να περιγράφει ένα μοναδικό τρόπο προσδιορισμού του επαγγελματία υγείας, ο οποίος βασίζεται σε μια έξυπνη κάρτα, δεδομένου ότι, παρ’ όλο που δεν έχει γίνει ακόμη αποδεκτό από κανένα κράτος-μέλος, το HPPRO αποτελεί την πιο συστηματική προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος στην Ευρώπη.[12] Ακόμη, θα μπορούσε να αναλύει μια μέθοδο ασφάλειας πληροφοριακών συστημάτων, π.χ. τη σάρωση δακτυλίου αποτυπώματος (fingerprints), η σταθερότητα και η μοναδικότητα της οποίας είναι αδιαμφισβήτητη και οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η οπτική, με πυρίτιο και με υπέρηχο, ενώ το αυτοματοποιημένο σύστημα αναγνώρισης δακτυλικών αποτυπωμάτων (AFIS) χρησιμοποιείται σε παγκόσμιο επίπεδο από τις αστυνομικές δυνάμεις σε περισσότερες από 40 χώρες.[13] Η ελλιπής ασφάλεια του ΗΦΑ, εξάλλου, έχει προεκτάσεις στην αξιοπιστία, στην εμπιστευτικότητα και σε νομικά θέματα.

3. Φάκελος Υγείας Πολίτη

3.1. Απαραίτητα Λειτουργικά Χαρακτηριστικά του σχεδιαζόμενου Φακέλου Υγείας σε δίκτυο Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, τα οποία δεν είχαν προβλεφθεί στον Ιατρικό Φάκελο Ασθενή.

Ο ιατρικός φάκελος ασθενούς (ΙΦΑ) περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τα ιατρικά προβλήματα των ασθενών, όπως παραπεμπτικά και αποτελέσματα εξετάσεων, στοιχεία νοσηλείας, ακτινογραφίες, καρδιογραφήματα κλπ.[14]

Στοιχεία τα οποία δεν περιλαμβάνονται στον ιατρικό φάκελο ασθενούς (π.χ. ασφαλιστικό προφίλ, τρόπος ζωής), τα οποία όμως αποτελούν αντικείμενο συζήτησης,[15] θα μπορούσαν να περιλαμβάνονται στο σχεδιαζόμενο φάκελο υγείας πολίτη (ΦΥΠ), ο οποίος είναι πιο εμπλουτισμένος ως προς το περιεχόμενό του. Ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας πολίτη σχετίζεται με όλους τους πολίτες, ακόμη και με εκείνους που έχουν ελεύθερο ιατρικό ιστορικό. Τα στοιχεία που μπορούν να ενταχθούν στο ΦΥΠ θα μπορούσαν να αναφέρονται στην καταγραφή παιδικών εμβολίων, στις διατροφικές συνήθειες του πολίτη, σε τυχόν αυξομειώσεις του βάρους του, στο είδος της εργασίας του, σε συνήθειες σχετικά με την άθληση, το κάπνισμα ή την κατανάλωση αλκοόλ και στο κληρονομικό οικογενειακό ιστορικό. Ο ίδιος ο πολίτης, ακόμη, να μπορεί να αλληλεπιδρά με τις πληροφορίες του προσωπικού του φακέλου υγείας και να έχει τη δυνατότητα να επεξεργαστεί (πρόσθεση, αφαίρεση, διόρθωση) καθορισμένες καταχωρήσεις των δεδομένων που σχετίζονται με τις ανωτέρω πληροφορίες. Όσο πιο πλήρης και εμπλουτισμένος είναι ο φάκελος υγείας του πολίτη, εξάλλου, τόσο αποτελεσματικότερη μπορεί να γίνει και η διαχείριση από τα αρμόδια υγειονομικά ή/ και ερευνητικά κέντρα, με αποτέλεσμα, λόγω της πρόληψης, να βελτιωθεί η υγεία των πολιτών γενικότερα.

Συμπεράσματα

Η άμεση και σωστή αντιμετώπιση, η ελαχιστοποίηση των ιατρικών λαθών, η αποφυγή της περιττής περίθαλψης και οι μικρότερες δαπάνες για τους ασθενείς των σεναρίων που εξετάστηκαν αποτελούν βασικά πλεονεκτήματα της χρήσης του epSOS. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η μη ορθή μετάφραση του ΗΦΑ, η μη ασφαλής λειτουργία της εφαρμογής και η μη εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας πιθανόν να δημιουργήσουν προβλήματα στη χρήση του προγράμματος. Ασφαλώς, δύναται να διατυπωθούν ποικίλα σενάρια τα οποία δεν αναφέρονται στην ιστοσελίδα του epSOS και στοχεύουν στη διεύρυνση της περιοχής κάλυψης του προγράμματος. Οι βασικές προϋποθέσεις για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης περιλαμβάνουν την ταυτοποίηση του ασθενούς, την ταυτοποίηση του επαγγελματία υγείας και του οργανισμού ιατρικής περίθαλψης, την εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας, καθώς και την καταγραφή και ασφάλεια των ενεργειών.

Η τεχνική αναφορά του ΙΤΕ, η οποία προσδιορίζει την έννοια του ΗΦΥ, στοχεύει στην παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών υγείας, στον έλεγχο των δαπανών και στη βελτίωση της λειτουργίας του οργανισμού. Το πιο δυνατό σημείο της μελέτης έγκειται στη διαλειτουργικότητα, ενώ το πιο αδύναμο στην έλλειψη τεκμηρίωσης για την ασφάλεια.

Τέλος, ορισμένα στοιχεία που θα μπορούσαν να προταθούν ώστε να ενταχθούν στο ΦΥΠ και δεν προβλέφθηκαν για τον ΙΦΑ αφορούν πληροφορίες γενικά για τον εμβολιασμό του και τις καθημερινές συνήθειές του, έχοντας μάλιστα ο ίδιος εξουσιοδότηση τροποποίησης των δεδομένων του. Ο εμπλουτισμένος ΦΥΠ, ο οποίος θα χρησιμοποιηθεί για την έρευνα και την πρόληψη, θα συμβάλλει στη βελτίωση της υγείας του συνόλου των πολιτών και κατά συνέπεια στη μείωση των δαπανών για την υγεία.

[1] Βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), European Patients Smart Open Services (epSOS).

[2] Ό.π.

[3] Για τα πλεονεκτήματα του ηλεκτρονικού φακέλου υγείας, βλ. Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 217-218.

[4] Βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), European Patients Smart Open Services (epSOS).

[5] Για τα πιθανά μειονεκτήματα και πιθανά προβλήματα χρήσης του epSOS, βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), D3.2.2 Final definition of functional service requirements- Patient Summary (2012), σ.σ. 79-80.

[6] Για τις τέσσερις βασικές προϋποθέσεις βλ. (Διαδικτυακές πηγές), Breasetal (2012), σ.σ. 12-15.

[7] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 1-23.

[8] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 254.

[9] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 6-8.

[10] Ό.π., σ. 18.

[11] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 14-15.

[12] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 250-251.

[13] Ό.π., σ.σ. 366-367.

[14] Ό.π., σ. 213.

[15]Ό.π., σ. 213.

Βιβλιογραφία

Ηλιοπούλου, Δ., Κουτσούρης, Δ., Σπύρου, Σ. 2014. Πολιτική Υγείας & Σχεδιασμός Υπηρεσιών Υγείας. Θεματική Ενότητα: ΠΥΣ610 e-Health: Πληροφοριακά Συστήματα & Συστήματα Υγείας. Βασικό Υλικό. Επιμ. Κόννης, Γ., Νεοφύτου, Μ., Σπύρου, Σ., Τάγαρης, Α. Λευκωσία: Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Διαδικτυακές Πηγές

Breas, R., Sprenger, M., Gawronska-Blaszczyk, A., Lumbreras, C., Cap, J., Carlos, J., Suárez, N., Meya, M. 2012. D1.4.2 Country status outline and template specification. In Smart Open Services for European Patients. Open eHealth initiative for a European large scale pilot of patient summary and electronic prescription, σ.σ. 1-54. Στο European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu/uploads/tx_epsosfileshare/D1.4.2_Country_status_outline_and_template_specification_v1.00.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

D3.2.2 Final definition of functional service requirements- Patient Summary. 2012. In Smart Open Services for European Patients. Open eHealth initiative for a European large scale pilot of patient summary and electronic prescription, σ.σ. 1-81.  Στο European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu/uploads/tx_epsosfileshare/D3.2.2_Final_Definition_Functional_Service_Req_Patient_Summary.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu Ημερομηνία Προσπέλασης: 2 Απριλίου 2014.

Κουρούμπαλη, Α.  Κατεχάκης, Δ., Μπέρλερ, Α., Τσικνάκης, Μ. 2012. Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Πρόταση Εφαρμογής στους Φορείς του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Κρήτη: Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), Ινστιτούτο Πληροφορικής. http://www.ics.forth.gr/tech-reports/2012/2012.TR431_EHR.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

Ηλεκτρονικοί Διαγωνισμοί ∙ Εφαρμογή τηλεϊατρικής στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας ∙ Γιατί Χρειαζόμαστε την Η -Υγεία

Εισαγωγή

Η έλλειψη κωδικοποιήσεων υλικών και ειδών προκαλεί ποικίλα προβλήματα τόσο στις διοικητικές υπηρεσίες στον τομέα της υγείας όσο και στην παροχή ποιοτικών υπηρεσιών υγείας στους ασθενείς και τους πολίτες. Στην παρούσα μελέτη αναλύονται τα προβλήματα που προκύπτουν από την έλλειψη κωδικοποιήσεων, από τη μη κωδικοποίηση και από την πολλαπλή κωδικοποίηση υλικών, καθώς και πως αυτά τα προβλήματα επηρεάζουν την εφαρμογή του συστήματος ηλεκτρονικών προμηθειών και διαγωνισμών σε εθνική κλίμακα.

Στη συνέχεια, προβάλλοντας σε έξι διαφάνειες την καλή πρακτική υπηρεσιών e-health στην υπηρεσία ασθενοφόρων της Σκωτίας, θα επιχειρήσουμε να μεταφέρουμε το εν λόγω παράδειγμα στην εφαρμογή του από το ελληνικό Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.

Τέλος, προβάλλονται τα αδύναμα και δυνατά σημεία του άρθρου του Βλάση Σφυροέρα με τίτλο «Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία» (εφημερίδα «ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ», 2.11.2013), ένα σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές, καθώς και ένα σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο.

1. Ηλεκτρονικοί Διαγωνισμοί

1.1. Προβλήματα που σχετίζονται με την ελλιπή κωδικοποίηση, τη μη κωδικοποίηση υλικών ή τη μη κοινά αποδεκτή κωδικοποίηση

Η ελλιπής, η πολλαπλή ή η μη κοινά αποδεκτή κωδικοποίηση των υλικών και ειδών στις υπηρεσίες υγείας δημιουργεί δύο, κυρίως, προβληματικές προεκτάσεις. Αφενός δυσχεραίνει την ενσωμάτωση των εργαλείων πληροφορικής στην καθημερινή λειτουργία του φορέα, καθώς καθίσταται αδύνατη η επικοινωνία των ηλεκτρονικών εφαρμογών με τα διαθέσιμα υλικά, ενώ οι διαδικασίες που επαναλαμβάνονται ηλεκτρονικά και εγγράφως σε έντυπα γίνονται πιο χρονοβόρες, επίπονες και επιζήμιες για το φορέα (απαιτείται περισσότερος χρόνος διεκπεραίωσης με την άσκοπη επανεκτέλεση συγκεκριμένων ενεργειών). Αφετέρου δε, το οικονομικό τμήμα του φορέα καθίσταται περισσότερο «δυσκοίλιο» καθώς οι ίδιες διαδικασίες (ηλεκτρονικές και χειρόγραφες) επαναλαμβάνονται στην περίπτωση πολλαπλής κωδικοποίησης για την προμήθεια των υλικών που χρειάζεται ο φορέας, ενώ για τις περιπτώσεις των μη ή των μη αποδεκτά κωδικοποιημένων υλικών οι διαδικασίες περιλαμβάνουν κάθε φορά τη διαφορετική περιγραφή τους.[1]

Οι προμήθειες των υλικών της υγείας χαρακτηρίζονται από υψηλή πολυπλοκότητα καθώς η εφοδιαστική αλυσίδα απαιτεί τη σύνθετη επεξεργασία πλήθους πληροφοριών.[2] Για παράδειγμα, οι «ατομικά συσκευασμένοι επίδεσμοι» φέρουν τον κωδικό 33141116-6 όπως προκύπτει από το νέο κωδικολόγιο του «Αρχείου Ειδών του Ενιαίου Προγράμματος Προμηθειών».[3] Έτσι, διευκολύνεται ο εφοδιασμός με το κατάλληλο υλικό, το οποίο μάλιστα φέρει τον ίδιο κωδικό στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις περιπτώσεις διεξαγωγής ηλεκτρονικών προμηθειών και διαγωνισμών. Στα αρχεία ειδών του ΕΠΠ, βέβαια, πρέπει να προστεθούν και άλλα υλικά του τομέα της υγείας.

Η ελλιπής ή η μη κωδικοποίηση των υλικών, εκτός από τις χρονοβόρες διαδικασίες και το υψηλότερο διοικητικό κόστος του φορέα, έχει ως αποτέλεσμα και τον υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης λαθών στη διαχείριση η οποία μπορεί να αποβεί μοιραία σε ασθενείς. Οι προεκτάσεις οι οποίες εντάσσονται σε εθνική κλίμακα και σχετίζονται με τα ανωτέρω θέματα της κωδικοποίησης έχουν και αρνητικό αντίκτυπο στα οικονομικά της χώρας, ειδικά στη σημερινή εποχή της οικονομικής κρίσης που οι μεταρρυθμίσεις κρίνονται αναγκαίες, καθώς ο τομέας της υγείας ανέκαθεν απαιτούσε υψηλούς οικονομικούς πόρους. Η εφαρμογή των υπηρεσιών e-health που επιβάλλεται αποτελεί ένα τμήμα μόνο της καθολικής ηλεκτρονικής διακυβέρνησης που η χώρα οφείλει να υλοποιήσει σε όλους τους τομείς της για λόγους μείωσης του κόστους, αύξηση της παραγωγικότητας, έγκυρης και έγκαιρης εξυπηρέτησης/ αντιμετώπισης των πολιτών/ ασθενών και μεγαλύτερης ασφάλειας.


2. Πρακτικές εφαρμογής υπηρεσιών e-Health

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στα ασθενοφόρα της Σκωτίας αποτελούν ένα παράδειγμα καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών στον ευρωπαϊκό χώρο. Σε έξι διαφάνειες (βλ. παρακάτω) προβάλλονται τα σημαντικότερα σημεία της καλής πρακτικής, ενώ διαφαίνεται η μείωση του κόστους, η αύξηση της παραγωγικότητας και η αμεσότερη και ασφαλέστερη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας των πολιτών.[4] Στη συνέχεια μελετάται η εφαρμογή του εν λόγω παραδείγματος στο ελληνικό Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.

2.1 Σημεία της Καλής Πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-Health στη Σκωτία

Αρχείο Παρουσίασης e-health

2.2  Μεταφορά του ανωτέρω παραδείγματος στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας

Το παράδειγμα καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-health της τηλεϊατρικής στα ασθενοφόρα της Σκωτίας μπορεί να εφαρμοστεί κάλλιστα στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας (ΕΚΑΒ) στον ελλαδικό χώρο. Το ΕΚΑΒ (ΝΠΔΔ) ιδρύθηκε το 1985 (Ν.1579/85) και ο οργανισμός του τροποποιήθηκε το 1996 (ΠΔ 348/96).[5] Προς το παρόν δεν αγγίζει τις υπηρεσίες τηλεϊατρικής και δεν επωφελείται από αυτές, ενώ συντονίζεται απλώς με τη χρήση ασύρματης επικοινωνίας.

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στην υπηρεσία των ασθενοφόρων του ΕΚΑΒ μπορούν να εφαρμοστούν αρχικά με τη δημιουργία αντίστοιχων συστημάτων διοίκησης και ελέγχου ανά γεωγραφικό διαμέρισμα της χώρας (π.χ. ένα συντονιστικό κέντρο στο λεκανοπέδιο της Αττικής καλύπτει περίπου το 50% του πληθυσμού της χώρας, ένα στη Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να καλύψει τη βόρεια Ελλάδα και τα υπόλοιπα μπορούν να εγκατασταθούν για την κάλυψη των αναγκών του ηπειρωτικού και νησιωτικού χώρου). Αποσαφηνίζεται, βέβαια, και το πλεονέκτημα της ίσης πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας από όλους τους πολίτες της χώρας, η γεωμορφολογία της οποίας φέρει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (πολλά νησιά, θαλάσσια έκταση, ορεινοί όγκοι και οικισμοί). Η προμήθεια ασθενοφόρων, αλλά και άλλων μέσων (π.χ. ελικοπτέρων) με τον κατάλληλο εξοπλισμό αποτελεί το παράλληλο βήμα για αυτό το εγχείρημα. Ο εξοπλισμός (π.χ. απινιδωτής) θα πρέπει, βέβαια, να συνδέεται με τις συσκευές επικοινωνίας και μεταφοράς δεδομένων. Ακόμη, σε τερματικό του ασθενοφόρου θα λαμβάνεται χαρτογραφημένη η περιοχή του συμβάντος και οι δορυφορικές πληροφορίες πλοήγησης (τρόπος πρόσβασης, κυκλοφορία, καιρός κλπ).

Μπορούν να δημιουργηθούν και κέντρα πρόληψης ανά τόπο που θα συντονίζονται με τα διοικητικά κέντρα και τις απομακρυσμένες ιατρικές υπηρεσίες, λαμβάνοντας βιομετρικά δεδομένα των πολιτών και παρέχοντας πληροφορίες και οδηγίες πρόληψης.

Η υπηρεσία τηλεϊατρικής προϋποθέτει τη χρήση της από εξειδικευμένο προσωπικό, το οποίο θα προκύψει είτε από προσλήψεις νέου είτε από την εκπαίδευση του υπάρχοντος στο συγκεκριμένο τομέα. Τα στελέχη, ανάλογα το πόστο τους, θα πρέπει να είναι σε θέση να προβαίνουν σε ενέργειες, τηλεμετρίας, λήψης αποφάσεων και εφαρμογή της τηλεϊατρικής.

Τα δεδομένα θα πρέπει να μεταφέρονται σε μορφή κωδικοποιημένης πληροφορίας, βασιζόμενα σε συγκεκριμένα πρότυπα διασύνδεσης έτσι ώστε να μην υπάρχουν προβλήματα επικοινωνίας (όπως το παράδειγμα της διασύνδεσης EMDC, NHS24 της Σκωτίας) τα οποία θα συμμορφώνονται και ως προς το μελλοντικό πρότυπο διασύνδεσης και επικοινωνίας των ολοκληρωμένων πληροφοριακών συστημάτων νοσοκομείων. Τα φορητά τερματικά τηλεϊατρικής θα είναι ικανά να διασυνδέονται με τα συντονιστικά κέντρα μέσω οποιασδήποτε διαθέσιμης δυνατής σύνδεσης χρησιμοποιώντας τα δίκτυα σταθερής τηλεφωνικής επικοινωνίας, τα επίγεια και τα ασύρματα ευρυζωνικά δίκτυα, τα κυψελλωτά δίκτυα κινητών επικοινωνιών, Wi-Fi, Wi-Max και δορυφορικά δίκτυα.[6]

Η βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας στους πολίτες (άμεση επέμβαση, έγκυρη διάγνωση, πρόληψη) και αύξηση της παραγωγικότητας των υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας συνεπάγεται και σε μείωση των συνολικών δαπανών στον τομέα της υγείας και της χώρας κατά συνέπεια. Έτσι, ανεξάρτητα από την πηγή της χρηματοδότησης (φορολογία, ασφαλιστικά ταμεία) θα πρέπει να έχουμε κατά νου τα σημαντικά οφέλη του εγχειρήματος τόσο σε επίπεδο υγείας των πολιτών όσο και στη μείωση των δαπανών για την πολιτεία.[7]

3. Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία;

Μελετώντας το άρθρο του Βλάση Σφυροέρα με τίτλο «Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία», το οποίο δημοσιεύθηκε στις 2.11.2013 στην εφημερίδα «ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ»[8] προκύπτουν δύο σημεία με τα οποία συμφωνούμε και διαφωνούμε αντίστοιχα, ένα σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές και ένα σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο.

3.1 Σημείο το οποίο μας βρίσκει σύμφωνους

Ο συγγραφέας επιτυχώς προβάλλει τα επιχειρήματά του για τα οφέλη της ηλεκτρονικής υγείας στους ασθενείς. Αναφέρεται, συγκεκριμένα, στη δημιουργία ηλεκτρονικού φακέλου του ασθενούς, στην «κατάργηση» των γεωγραφικών ορίων με τη χρήση τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, στη διασύνδεση των πληροφοριακών συστημάτων των φορέων υγείας, στην ήδη εφαρμογή της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, καθώς και στην επέκταση των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών στην προ-νοσοκομειακή ιατρική και στη φαρμακευτική συμμόρφωση. Προβάλλεται δε ότι η ηλεκτρονική υγεία αναβαθμίζει αισθητά την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Πράγματι, ειδικά με τη χρήση της τηλεϊατρικής, κατά την οποία «καταργούνται» τα γεωγραφικά όρια η αντιμετώπιση είναι έγκαιρη και, όπως αποδεικνύουν πολλές μελέτες παγκοσμίως, μειώνονται τα ποσοστά θνησιμότητας και βελτιώνεται η πορεία του ασθενούς στο μέλλον.[9]

3.2 Σημείο με το οποίο διαφωνούμε

Ο Βλάσης Σφυροέρας διατυπώνει ότι η παρατεταμένη οικονομική κρίση έχει προκαλέσει και την αδυναμία πρόσβασης των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας. Αυτό όμως δεν είναι αλήθεια. Η οικονομική κρίση προκάλεσε τη στροφή των πολιτών προς τη χρήση δημόσιων υπηρεσιών υγείας και τον περιορισμό της προσφυγής τους σε ιδιωτικές υπηρεσίες, λόγω της πολιτικής λιτότητας που εφαρμόζεται.[10]

Ο συγγραφέας, στην προσπάθειά του να πείσει τον αναγνώστη του άρθρου του, θα έπρεπε να διασαφηνίσει την εν λόγω πραγματικότητα και ότι οι πολίτες δεν έχουν πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, προβάλλοντας συνάμα την αύξηση των πόρων που απαιτούνται για την δημόσια υγεία και ότι η ηλεκτρονική υγεία είναι ικανή να μειώσει σημαντικά αυτά τα κόστη.

3.3 Σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές

Σε δύο σημεία του άρθρου, μόνο, γίνεται αναφορά για τη μείωση των δαπανών των υπηρεσιών υγείας. Αναφέρεται, γενικά ότι η χρήση των νέων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας είναι ικανή να μεταρρυθμίσει το σύστημα υγείας με μικρό κόστος και ότι το πιλοτικό έργο της κάρτας υγείας του ΟΠΑΔ στην Κορινθία αποτελεί καλό παράδειγμα απογραφής δικαιούχων υπηρεσιών υγείας από τον ΕΟΠΥΥ με εξοικονόμηση δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ.

Ο συγγραφέας θα μπορούσε να επεκταθεί εν συντομία σε μια ανάλυση της μείωσης των δαπανών αναφερόμενος στην ηλεκτρονική υγεία η οποία παρέχει πιο έγκριτες πληροφορίες, στην αυτοματοποίηση των ενεργειών, στην αποφυγή των λαθών και των διπλοεγγραφών, στην καθυστέρηση της πρόσβασης στην έντυπη πληροφορία και στην αύξηση της αποδοτικότητας.[11] Θα έπρεπε ακόμη να αναφέρει τη σημασία της πρόληψης μέσω της τηλεϊατρικής, η οποία μπορεί να επιτευχθεί σε σημαντικό βαθμό με την χρήση των νέων τεχνολογιών και της καταγραφής τηλεμετρικών δεδομένων των πολιτών, με αποτέλεσμα τη μείωση των δαπανών στον τομέα της υγείας (επί τόπου αντιμετώπιση και πρόληψη από περαιτέρω περίθαλψη, αναπηρία).[12]

3.4 Σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο

Τα ηθικά θέματα και η ασφάλεια αποτελούν κύρια χαρακτηριστικά της ηλεκτρονικής υγείας. Οι νέες μορφές αλληλεπίδρασης πολίτη/ ασθενούς και ιατρού ενέχει νέες προκλήσεις σε θέματα ασφάλειας, όπως το ιατρικό απόρρητο.[13] Στο εν λόγω άρθρο θα μπορούσε να αναφερθεί η ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων και του ιατρικού απορρήτου και να προταθούν επιστημονικές λύσεις έτσι ώστε ο συγγραφέας να «προλάβει» τους πιθανούς επικριτές της εφαρμογής υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας στην Ελλάδα. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αντλήσει πληροφορίες από παραδείγματα τέτοιων πρακτικών του ευρωπαϊκού ή διεθνή χώρου. Θα μπορούσε, ακόμη, να αναφερθεί στην κωδικοποίηση της πληροφορίας, η οποία απαιτείται σε όλα τα υλικά και τις υπηρεσίες για την εύρυθμη λειτουργία των υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας και πως η κωδικοποίηση θα συμβάλει και στην ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων.

Συμπεράσματα

Από την παραπάνω μελέτη προκύπτει η σημαντικότητα της κωδικοποίησης των υλικών, αλλά και των υπηρεσιών στον τομέα της υγείας προκειμένου να αποφεύγονται τα λάθη και οι χρονοβόρες διαδικασίες τόσο στο διοικητικο-οικονομικό τμήμα των υπηρεσιών -μειώνοντας τις δαπάνες- και δη στις ηλεκτρονικές προμήθειες και διαγωνισμούς, αλλά και στην ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας στους ασθενείς.

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας δύνανται να εφαρμοσθούν στο πρότυπο της καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-health στις υπηρεσίες ασθενοφόρων της Σκωτίας. Με την εφαρμογή της τηλεϊατρικής στο ΕΚΑΒ, στην οποία εξυπακούεται η χρήση της κωδικοποιημένης πληροφορίας, θα βελτιωθεί η ποιότητα των υπηρεσιών υγείας στους πολίτες με την έγκυρη και έγκαιρη αντιμετώπιση των ασθενών, αλλά και θα δοθεί έμφαση στην πρόληψη, ενέργειες οι οποίες συμβάλλουν και στη μείωση των δαπανών για την υγεία.

Στο άρθρο του Β. Σφυροέρα ορθά επισημαίνονται τα οφέλη της ηλεκτρονικής υγείας και τα πλεονεκτήματά της στην προ-νοσοκομειακή ιατρική, κατά την οποία μειώνονται τα ποσοστά θνησιμότητας και βελτιώνεται η υγεία των ασθενών. Λανθασμένα, όμως, αναφέρεται ότι η παρατεταμένη οικονομική κρίση έχει προκαλέσει και την αδυναμία πρόσβασης των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας, ενώ στην πραγματικότητα έχει αυξηθεί η πρόσβαση των ασθενών στα δημόσια νοσοκομεία και κατά συνέπεια αυξήθηκαν και οι απαιτούμενες δαπάνες. Η μείωση των δαπανών, με τη χρήση της ηλεκτρονικής υγείας, θα έπρεπε να αναλυθεί βαθύτερα προβάλλοντας τα πλεονεκτήματα της πρόληψης, της έγκριτης πληροφορίας, της αυτοματοποίησης των ενεργειών, της αποφυγής των λαθών και των διπλοεγγραφών, της καθυστέρησης της πρόσβασης στην έντυπη πληροφορία και της αύξησης της αποδοτικότητας. Δεν αναφέρονται, ωστόσο, τα ηθικά θέματα και η ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων και του ιατρικού απορρήτου, καθώς και η απαιτούμενη κωδικοποίηση της πληροφορίας, η οποία, μεταξύ των άλλων, συμβάλει και στην ασφάλεια.


Βιβλιογραφία

Ηλιοπούλου, Δ., Κουτσούρης, Δ., Σπύρου, Σ. 2014. Πολιτική Υγείας & Σχεδιασμός Υπηρεσιών Υγείας. Θεματική Ενότητα: ΠΥΣ610 e-Health: Πληροφοριακά Συστήματα & Συστήματα Υγείας. Βασικό Υλικό. Επιμ. Κόννης, Γ., Νεοφύτου, Μ., Σπύρου, Σ., Τάγαρης, Α. Λευκωσία: Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Οικονόμου, Χ. 2012. Το Θεσμικό Πλαίσιο Παροχών Ασθενείας στην Ελλάδα. Αθήνα: Επιστημονικές Εκθέσεις Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών εξελίξεων.

Σφυροέρας, Β. 2013. Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία. Στην Εφημερίδα ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ, σ. 34 (2.11.2013). Βλ. κι εδώ: http://www.sfee.gr/files/page/4-11-13%20-%20DAILY%20PRESS%20UPDATE_1.pdf

Ηλεκτρονικές Πηγές

Good eHealth Knowledge Base. Στο Information Society and Media Directorate-General.  http://www.good-ehealth.org Ημερομηνία Προσπέλασης: 24 Φεβρουαρίου 2014.

Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας. http://www.ekab.gr Ημερομηνία Προσπέλασης: 23 Φεβρουαρίου 2014.

Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικών Δημόσιων Συμβάσεων. Αρχεία Ειδών. http://www.eprocurement.gov.gr Ημερομηνία Προσπέλασης: 24 Φεβρουαρίου 2014.


[1] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 57-58.
[2] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 178.
[3] Βλ. Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικών Δημόσιων Συμβάσεων.
[4] Βλ. Good eHealth Knowledge Base στο
Information Society and Media Directorate-General. Η ίδια πηγή χρησιμοποιήθηκε για την προβολή των παρακάτω διαφανειών.
[5] Βλ. Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.
[6] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 173-174.
[7] Για την τηλεϊατρική και την Επείγουσα Ιατρική Βοήθεια βλ. Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 170-178.
[8] Σφυροέρας (2013), σ.34.
[9] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 170.
[10] Οικονόμου (2012), σ.σ. 103-104.
[11] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ. 31.
[12] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ.σ. 33-34.
[13] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ.σ. 31-32.

• Η αναγκαιότητα των μεταρρυθμίσεων του ελληνικού συστήματος υγείας. • Το παράδοξο της πολιτικής υγείας ως ευθύνη κάθε χώρας ξεχωριστά και της απαίτησης της Ευρώπης για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω. • Οι προϋποθέσεις και ο πιθανός χαρακτήρας ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας

Περίληψη:

Τα υφιστάμενα προβλήματα του ελληνικού συστήματος υγείας, η οικονομική κρίση και η ανάγκη παραμονής της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθιστούν αναγκαίες και χρήσιμες τις μεταρρυθμίσεις που λαμβάνουν χώρα τα τελευταία έτη στην Ελλάδα. Η κατεύθυνση προς την οιονεί αγορά αναμένεται να ελέγξει το κόστος και να βελτιώσει την ποιότητα παροχής των υπηρεσιών υγείας. Αποτελεί, ωστόσο, οξύμωρο το γεγονός ότι από τη μια πλευρά η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους, ενώ χώρες, όπως η Ελλάδα που βρίσκεται υπό επιτήρηση (μνημόνιο), υποχρεούνται για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω. Διαφαίνεται, έτσι, η έλλειψη στρατηγικής της ΕΕ. Ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα υγείας, υπεύθυνο για το συντονισμό και έλεγχο των οργανισμών παροχής υπηρεσιών υγείας κάθε χώρας, θα βελτίωνε -ενδεχομένως- την ποιότητα των υπηρεσιών, θα ήλεγχε το κόστος και θα μεριμνούσε για την καθολική κάλυψη του πληθυσμού.  

Εισαγωγή

Η οικονομική κρίση που μαστίζει τα τελευταία χρόνια την Ευρωπαϊκή περιφέρεια επηρεάζει τις δημόσιες πολιτικές και τα συστήματα υγείας κάθε χώρας. Η βιωσιμότητα των συστημάτων υγείας και οι αρχές της καθολικότητας, της ισότητας και της αλληλεγγύης αποτελούν ανάγκες πρωταρχικής σημασίας της κάθε χώρας.

Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του ελληνικού συστήματος υγείας θα αναλύσουμε την κατεύθυνση στην οποία κινούνται οι μεταρρυθμίσεις του συστήματος υγείας και εάν αυτές κρίνονται αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητά του. Στη συνέχεια, βασιζόμενοι στο ελληνικό σύστημα υγείας, θα σχολιάσουμε το εξής παράδοξο: αφενός τη διατήρηση της πολιτικής υγείας από την Ελλάδα και αφετέρου τις αποδεκτές δεσμεύσεις για χρηματοδοτικές δεσμεύσεις προς τα κάτω. Τέλος, θα παραθέσουμε μια πιθανή εναλλακτική εμβάθυνση της διαδικασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου θα δημιουργούνταν ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας, προβάλλοντας τις προϋποθέσεις ενός τέτοιου εγχειρήματος και τον πιθανό του χαρακτήρα.

1. Οι μεταρρυθμίσεις του ελληνικού συστήματος υγείας είναι αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητά του;

Το ελληνικό σύστημα υγείας, το οποίο έχει επηρεαστεί και επηρεάζεται συνεχώς από την οικονομική κρίση, υπόκειται σε μεταρρυθμίσεις που κρίνονται χρήσιμες και αναγκαίες για την βιωσιμότητά του. Η μεταρρύθμιση που λαμβάνει χώρα στο ελληνικό σύστημα υγείας έχει επικεντρωθεί κυρίως στη λειτουργική, οικονομική και διαχειριστική του διάσταση επιχειρώντας να αντιμετωπίσει μακροχρόνια προβλήματα.[1]

Το κλασικό υπόδειγμα του κοινωνικού κράτους, όπως αυτό διαμορφώθηκε στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, δεν επέζησε αλώβητο της διαμάχης των υπερασπιστών του κράτους πρόνοιας κατά της νεοσυντηρητικής εκστρατείας. Έτσι, στη Βρετανία της δεκαετίας του ’80 τη θέση του πήρε σταδιακά το πρότυπο των «οιονεί αγορών» το οποίο διασφάλιζε τον κοινωνικό χαρακτήρα που παρήγαγαν οι απρόσωπες γραφειοκρατίες και ενίσχυε τον καταναλωτή, ενώ η ιδιαιτερότητα των οιονεί αγορών έγκειται στην παραγωγή κοινωνικών υπηρεσιών η οποία γίνεται με την ανάθεση συμβολαίων από τις κρατικές αρχές σε οργανισμούς που ανταγωνίζονται μεταξύ τους.[2] Όπως τα κράτη τα οποία κατά την μεταπολεμική περίοδο περιλάμβαναν αμιγώς κρατικά συστήματα υγείας εισήγαγαν τις οιονεί αγορές στο σύστημά τους, έτσι και οι μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό σύστημα υγείας δεν σκοπεύουν στην ενίσχυση του κρατικού συστήματος ή στη δημιουργία ενός φιλελεύθερου, αλλά προσανατολίζονται προς τις οιονεί αγορές.

Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητα του ελληνικού συστήματος υγείας λόγω των υφιστάμενων αδυναμιών του συστήματος (ενδογενείς παράγοντες), καθώς έπρεπε ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες να τεθούν οι παράμετροι εκείνες στην κλινική αποτελεσματικότητα, την αποδοτικότητα στη χρήση των πόρων, την ικανοποίηση του ασθενούς, οι οποίες μαζί με το κόστος θα έπρεπε να αποτελούν οδηγούς στην πολιτική μεταρρύθμιση που θα ελάμβανε χώρα. Το ελληνικό σύστημα υγείας, λίγο πριν την υπογραφή του Μνημονίου, αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα τα οποία συνοψίζονται στο κατατετμημένο συνονθύλευμα υπηρεσιών που αδυνατούσε να καλύψει τις πληθυσμιακές ανάγκες, στα προβλήματα στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας, καθώς απουσίαζε ένας φορέας συγκέντρωσης και στη συνέχεια κατανομής των οικονομικών πόρων, στα απαρχαιωμένα συστήματα αποζημίωσης, στις ξεπερασμένες τεχνικές διαχείρισης και διοίκησης των μονάδων υγείας που οδηγούσαν σε σπατάλη πόρων και στην ανυπαρξία μηχανισμού ορθολογικής κατανομής των υγειονομικών πόρων με βάση τις πραγματικές ανάγκες του πληθυσμού.[3] Οι μεταρρυθμίσεις, ακόμη, κρίνονται αναγκαίες και λόγω της οικονομικής κρίσης που διανύει η Ελλάδα και την ανάγκη παραμονής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση (εξωγενείς παράγοντες).

Η θέση για τη δημιουργία ενός ενιαίου φορέα συγκέντρωσης όλων των πόρων που προέρχονται από τη φορολογία και τις ασφαλιστικές εισφορές, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα μονοψωνιακό σύστημα αγοράς υπηρεσιών ώστε να πιέζονται οι προμηθευτές και να βελτιώνουν την αποδοτικότητά τους είχε ήδη διατυπωθεί στα μέσα της δεκαετίας του ’90.[4] Από τις μεταρρυθμίσεις που γίνονται τα τελευταία χρόνια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα γίνεται σαφές ότι δημιουργείται σταδιακά η κατεύθυνση προς οιονεί αγορά, όπου ο Εθνικός Οργανισμός Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ), ο οποίος περιέλαβε τα τέσσερα μεγαλύτερα ασφαλιστικά ταμεία (ΙΚΑ, ΟΓΑ, ΟΠΑΔ, ΟΑΕΕ) και σκοπεύει να ενσωματώσει και άλλα ταμεία, θα είναι το μονοψώνιο -ο αγοραστής- και στη βάση του θα ανταγωνίζονται οι πάροχοι. Ο ΕΟΠΥΥ θα λειτουργεί με αυξημένη διαπραγματευτική δύναμη έναντι των προμηθευτών υγείας.[5] Η διαμόρφωση της αγοράς της πρωτοβάθμιας φροντίδας με βάση την εισαγωγή εσωτερικού ανταγωνισμού μεταξύ των προμηθευτών, κρίνεται ως ικανή συνθήκη να εγγυηθεί την αποδοτικότητα του συστήματος και την άρση των αντινομιών οι οποίες το χαρακτηρίζουν.[6] Στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις εντάσσεται και η ηλεκτρονική συνταγογράφηση η οποία είναι σε θέση να αποφέρει εξοικονόμηση πόρων.[7]

Το ελληνικό σύστημα υγείας, ωστόσο, εξακολουθεί να είναι για τον ασθενή χαοτικό, καθώς δεν έχουν αναπτυχθεί διαδικασίες προσανατολισμού και κατεύθυνσής του προς τις υπηρεσίες υγείας. Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες με την προϋπόθεση όμως η ομογενοποίηση των παροχών υγείας προς όλους τους ασφαλισμένους και η πρόσβαση σε ενιαίο σύστημα παροχής υπηρεσιών υγείας, ως προς το είδος, την  έκταση το ύψος, τον τρόπο και τη διαδικασία χορήγησης να συντελείται προς τα πάνω και συνεπώς να βελτιώνεται το επίπεδο της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης.[8]

2. Η πολιτική υγείας ως ευθύνη κάθε χώρας ξεχωριστά και το παράδοξο της απαίτησης της Ευρώπης για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω στην ελληνική πραγματικότητα της οικονομικής κρίσης.

Αποτελεί οξύμωρο το γεγονός ότι από τη μια πλευρά οι χώρες της Ευρώπης βαδίζουν προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση βάσει της διαμορφωμένης αγοράς, δεδομένων των ελευθεριών της κυκλοφορίας των προσώπων (αγορά εργασίας γιατρών και νοσηλευτών και λοιπών επαγγελματιών υγείας) και των ελευθεριών διακίνησης των προϊόντων και υπηρεσιών (αγορά και προμήθεια φαρμακευτικών σκευασμάτων και ιατρικών συσκευών, παροχή υπηρεσιών ιδιωτικής και υποχρεωτικής ασφαλιστικής κάλυψης),[9] ενώ παράλληλα, λόγω της αρχής της επικουρικότητας,[10] πολιτικών συμφωνιών και λόγω προβληματικού τρόπου διακυβέρνησης της ευρωπαϊκής ένωσης, η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους και επιβάλλονται χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω, όπως συμβαίνει στην Ελλάδα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη Λευκή Βίβλο που εξέδωσε το έτος 2007 προσδιόριζε τη στρατηγική για την υγιή γήρανση του πληθυσμού, την προστασία της δημόσιας υγείας και την προώθηση δυναμικών συστημάτων υγείας και νέων τεχνολογιών. Η καθολικότητα στην πρόσβαση των υπηρεσιών υγείας όλων των πολιτών των μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ποιότητα των υπηρεσιών, η αλληλεγγύη και η ισοτιμία στην υγεία αποτελούσαν τις βασικές κοινές αρχές του υγειονομικού τομέα στα κράτη μέλη της Ένωσης.[11] Η απάντηση στο ερώτημα κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να εφαρμόσει την παραπάνω στρατηγική για την υγεία, η οποία να είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη είναι αρνητική καθώς τα κράτη μέλη διατηρούν την αποκλειστικότητα της οργάνωσης, παροχής και χρηματοδότησης δίχως η Ένωση να έχει αρμοδιότητα θεσμοθέτησης στον τομέα της υγείας.[12]

Έχει αποδειχθεί διεθνώς ότι οι οικονομικές κρίσεις οδηγούν σε μείωση των δαπανών υγείας και ταυτόχρονη επιδείνωση των δεικτών υγείας του πληθυσμού ειδικά των κατώτερων κοινωνικοοικονομικά στρωμάτων. Η δημοσιονομική κρίση και η ύφεση της ελληνικής οικονομίας των τελευταίων ετών υποχρεώνουν την Ελλάδα να διατηρήσει τις δημόσιες δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη σε επίπεδο κάτω από 6 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ διατηρώντας παράλληλα την καθολική πρόσβαση και βελτιώνοντας την ποιότητα της περίθαλψης.[13]

Η Ελλάδα της οικονομικής κρίσης ασκεί πολιτική υγείας σε επίπεδο χώρας – μέλους, ενώ ταυτόχρονα με το μνημόνιο και με την ιδεολογική σύγκλιση, τη θετική ενοποίηση και την αρνητική ενοποίηση, το Κέντρο της Ευρώπης (οι Βρυξέλλες) πιέζει για οικονομικές προσαρμογές προς τα κάτω. Αποτελεί οξύμωρο η πολιτική υγείας στην Ελλάδα να ασκείται από την ίδια τη χώρα όταν είναι υποχρεωμένη να το κάνει με μικρότερο κόστος. Έτσι, τίθεται το ερώτημα σε ποιο βαθμό οι μεταρρυθμίσεις που επιχειρούνται είναι μια προσπάθεια εξορθολογισμού του τρόπου λειτουργίας του συστήματος υγείας και όχι απλώς ένα μέσο περιορισμού του δημοσιονομικού βάρους και ένας μηχανισμός εσωτερικής υποτίμησης και απαξίωσης του ανθρώπινου παραγωγικού δυναμικού της χώρας.[14]

Παρ’ όλες τις μεταρρυθμίσεις που υποχρεούται η Ελλάδα να πραγματοποιήσει (μέτρα για την αύξηση της αποδοτικότητας των νοσοκομείων, συμπίεση μισθών, έλεγχος των δαπανών υγειονομικού υλικού, μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης, ενοποίηση των ταμείων, ηλεκτρονική συνταγογράφηση φαρμάκων και εξετάσεων για μείωση των δαπανών),[15] είναι υποχρεωμένη συνάμα να ασκεί η ίδια την πολιτική υγείας στους πολίτες της. Το παράδοξο έγκειται στο γεγονός ότι η ίδια η Ευρώπη δεν προέβλεψε την προστασία των αδύναμων χωρών της, επιτρέποντας την είσοδο στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Παρ’ όλα αυτά η Ευρώπη επηρεάζει την κάθε χώρα υπό επιτήρηση με διάφορους τρόπους: θετική ενοποίηση, αρνητική ενοποίηση, ιδεολογική σύγκλιση (επιβολή μέτρων, απαγορεύσεις, δεσμεύσεις, κατευθύνσεις) και την καθιστά όμηρο στις βουλές των εκάστοτε εμπειρογνωμόνων, τεχνοκρατών και διαπραγματευτών.

3. Οι προϋποθέσεις και ο πιθανός χαρακτήρας ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας 

Για την εξάλειψη του οξύμωρου φαινομένου της διαδικασίας που λαμβάνει χώρα και μειώνει την αυτονομία του έθνους – κράτους και την αυτονομία της κοινωνικής του πολιτικής, ενώ, παράλληλα, κρατάει την πολιτική υγείας σε τοπικό επίπεδο χώρας – μέλους μπορούν να προταθούν εναλλακτικοί τρόποι άσκησης της πολιτικής υγείας. Ένας εναλλακτικός τρόπος για να διατηρηθεί η καθολική κάλυψη του ευρωπαϊκού πληθυσμού και η πρόσβασή του σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, πιθανόν, θα μπορούσε να ήταν η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος υγείας και χρηματοδότησης (όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής), το οποίο θα είχε την έδρα του στις Βρυξέλλες. Θα μπορούσε, δηλαδή, όπως στις ΗΠΑ, το ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα υγείας να βασίζεται σε τέσσερις συντελεστές, λειτουργώντας όμως με διαφορετικό τρόπο και αποφεύγοντας το φιλελεύθερο στοιχείο. Πρώτον, οι αγοραστές (άτομα, επιχειρήσεις που πληρώνουν την ασφάλιση υγείας των υπαλλήλων τους και οι κυβερνήσεις), και δεύτερον οι ασφαλιστές να αντικατασταθούν από έναν οργανωμένο φορέα αγοραστή, όπως είναι στην Ελλάδα ο ΕΟΠΥΥ, αποτελώντας τον κύριο αγοραστή της φροντίδας υγείας της κάθε χώρας. Τρίτον, οι παροχείς (νοσοκομεία, ιδιωτικές κλινικές, υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, φαρμακεία, ιατροί κ.ά.) να υπόκεινται στο έναν και μοναδικό οργανισμό παροχής υπηρεσιών υγείας σε κάθε χώρα. Τόσο ο κύριος αγοραστής των υπηρεσιών υγείας κάθε χώρας όσο και οι παροχείς θα υπάγονται απευθείας στο κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας. Τέλος, οι προμηθευτές (φαρμακευτικές εταιρείες, εταιρείες φαρμακευτικών ειδών) να έχουν εισαχθεί ανταγωνιστικά (οιονεί αγορά) σε κάθε χώρα και να ελέγχονται από το κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας.[16]

Για ένα τέτοιο εγχείρημα πρέπει να ελεγχθεί η συμβατότητα του τρόπου ενοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το κοινωνικό μοντέλο πρόνοιας που έχει ζήσει η Ευρώπη μετά. το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν σχηματίσθηκαν τα κράτη πρόνοιας των χωρών. Η εισαγωγή των οιονεί αγορών σε κάθε χώρα είναι απαραίτητη ώστε να κτιστεί στη συνέχεια ένα κοινό ευρωπαϊκό, πλέον, σύστημα υγείας το οποίο θα αποσκοπεί στην καθολική κάλυψη του πληθυσμού, στις ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και στο διαχειρίσιμο οικονομικό κόστος.

Μπορεί, για παράδειγμα, να αντιστοιχεί συγκεκριμένη δαπάνη για κάθε πολίτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ, πρέπει να ληφθεί υπόψη και η ανομοιογένεια των χωρών της ΕΕ ως προς την κουλτούρα και τον πολιτισμό τους. Πρέπει να εξετασθεί εάν και σε ποιο βαθμό οι ευρωπαίοι πολίτες έχουν ευρωπαϊκή συνείδηση και κατά πόσο οι χώρες που απολαμβάνουν συστήματα υγείας αυξημένων παροχών (π.χ. σκανδιναβικό μοντέλο) είναι διατεθειμένες να απωλέσουν πιθανόν μέρος των παροχών τους προς τους πολίτες. Είναι πιθανό, λοιπόν, ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας να σταθεί ικανό να διατηρήσει την υγεία ως κοινωνικό αγαθό σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Συμπεράσματα

Για τη βιωσιμότητα του ελληνικού συστήματος υγείας οι μεταρρυθμίσεις που επιχειρούνται τα τελευταία έτη κρίνονται αναγκαίες και χρήσιμες, καθώς, υφίστανται σοβαρές αδυναμίες στο ελληνικό σύστημα υγείας, ενώ η αναγκαιότητα των μεταρρυθμίσεων επιβάλλεται και λόγω της οικονομικής κρίσης που διανύει η Ελλάδα και της ανάγκης παραμονής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι μεταρρυθμίσεις στο σύστημα υγείας κατευθύνονται κυρίως προς την εισαγωγή των οιονεί αγορών με τον ΕΟΠΥΥ ως κύριο φορέα συγκέντρωσης όλων των πόρων που προέρχονται από τη φορολογία και τις ασφαλιστικές εισφορές, ενώ οι προμηθευτές θα πιέζονται και θα βελτιώνουν την αποδοτικότητά τους. Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες με την προϋπόθεση όμως τη βελτίωση του επιπέδου της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης.

Το γεγονός ότι από τη μια πλευρά οι χώρες της Ευρώπης βαδίζουν προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ενώ παράλληλα η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους και επιβάλλονται χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω, αποτελεί οξύμωρο φαινόμενο. Η Ελλάδα που βρίσκεται υπό επιτήρηση (μνημόνιο) καλείται να μειώνει τις δημόσιες δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη διατηρώντας παράλληλα την καθολική κάλυψη του πληθυσμού σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας Έτσι, ο σκοπός των μεταρρυθμίσεων καθίσταται αμφισβητήσιμος. Αποτελεί, ωστόσο, παράδοξο το γεγονός ότι η ίδια η Ευρώπη δεν προέβλεψε την προστασία των αδύναμων χωρών της, για την αποτροπή τους στην εισαγωγή καθεστώτος μνημονίου.

Η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος υγείας, το οποίο θα ελέγχει και θα συντονίζει τους οργανισμούς υπηρεσιών παροχής υγείας κάθε χώρας (ΕΟΠΥΥ στην Ελλάδα), θα εξάλειπτε αφενός το παραπάνω οξύμωρο φαινόμενο και αφετέρου, με την εισαγωγή οιονεί αγορών (ανταγωνισμός των προμηθευτών) θα στόχευε, στον έλεγχο του κόστους, στη βελτίωση της παροχής των υπηρεσιών υγείας και στην καθολική κάλυψη του ευρωπαϊκού πληθυσμού.


Βιβλιογραφία

Αθανασάκης, Κ., Βεντούρης, Ν., Καπάκη, Β., Καραμπλή, Ε., Μυλωνά, Κ., Μυλωνάς, Χ. Ολλανδέζος, Μ., Πάλακα, Ε., Παπαγεωργίου, Ε., Παρατσιώκας, Ν., Ρελάκης, Γ., Σκρουμπέλος, Α., Βασιλική Τσιάντου, Β. 2011. Δαπάνες Υγείας και Πολιτικές Υγείας στην Ελλάδα την περίοδο του Μνημονίου. Αθήνα: Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών.

Bodenheimer, Τ., Grumbach, Κ. 2010. Συγκρούσεις και Αλλαγές στο σύστημα φροντίδας υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Στο Κατανοώντας την Πολιτική Υγείας. Μια κλινική προσέγγιση. επιμ. ελληνικής έκδοσης Σουλιώτης Κ. Αθήνα: Παρισιάνου, σ.σ. 175-184.

Οικονόμου, Χ. 2012. Το Θεσμικό Πλαίσιο Παροχών Ασθενείας στην Ελλάδα. Αθήνα: Επιστημονικές Εκθέσεις Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών εξελίξεων.

Οικονόμου, X. 2011. Η Επίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα Συστήματα Υγείας των Χωρών Μελών. Στο Η Κοινωνική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης του Σακελλαρόπουλου Θ. Αθήνα: Διόνικος, σ.σ. 403-440.

Ματσαγγάνης, Μ. 1994. Μεταρρυθμίσεις Τύπου Οιονεί Αγορών σε Δημόσια Συστήματα Υγείας. Στο Ε΄ Επιστημονικό Συνέδριο – Όρια και Σχέσεις Δημόσιου και Ιδιωτικού. Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο, σ.σ. 371-385.

Σκρουμπέλος, Α., Καπάκη, Β., Αθανασάκης, Κ. Σουλιώτης, Κ., Κυριόπουλος, Γ. 2012. Ανασυγκρότηση και Χρηματοδότηση της Ασφάλισης Υγείας. Το εγχείρημα του Εθνικού Οργανισμού Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ). Αθήνα: Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας.

Ηλεκτρονικές Πηγές

Σύνταγμα της Ευρώπης. Οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων της Ένωσης. Η αρχή της επικουρικότητας και ο ρόλος των εθνικών κοινοβουλίων. Στο Europa. http://europa.eu/scadplus/constitution/subsidiarity_el.htm Ημερομηνία προσπέλασης: 1.12.2013.


[1] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[2] Ματσαγγάνης (1994), σ. 372.

[3] Οικονόμου (2012), σ. 95.

[4] Οικονόμου (2012), σ.σ. 95-96.

[5] Οικονόμου (2012), σ. 99.

[6] Σκρουμπέλος κ.ά. (2012) ,σ. 49.

[7] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[8] Οικονόμου (2012), σ. 99.

[9] Οικονόμου (2011), σ.σ. 409-426.

[10] Για την αρχή της επικουρικότητας βλ. (Ηλεκτρονικές Πηγές) Europa. Σύνταγμα της Ευρώπης.

[11] Οικονόμου (2011), σ. 403.

[12] Οικονόμου (2011), σ.σ. 403-404.

[13] Αθανασάκης κ.ά. (2011), σ.σ. 59-62.

[14] Οικονόμου (2012), σ. 97.

[15] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[16] Για το σύστημα φροντίδας υγείας των ΗΠΑ βλ. Bodenheimer & Grumbach (2010), σ.σ. 175-176.

Οι τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας, Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας των Χωρών τη ΕΕ-15 και Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών (ο ρόλος των Δρώντων και ο ρόλος του Πλαισίου)

Περίληψη:

Οι μελέτες των Titmuss (1974), Esping-Endersen (1990) και Ferrera (1996) αποσαφηνίζουν τα χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής προστασίας (ΣΚΠ)∙ του Σοσιαλδημοκρατικού, του Συντηρητικού-Κορπορατιστικού, του Φιλελεύθερου και του Νοτιοευρωπαϊκού. Στα ΣΚΠ τοποθετούνται οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ΕΕ-15. Η Ελλάδα κατατάσσεται στο Νοτιοευρωπαϊκό Μοντέλο, καθώς φέρει τα χαρακτηριστικά του εν λόγω συστήματος. Ο ρόλος των δρώντων (ομάδες συμφερόντων, συνδικάτα, άτομα, πολιτικοί, ΜΜΕ) δημιουργεί μια έντονη και ενεργητικά αμφίδρομη σχέση μεταξύ αυτών και των σχεδιαστών της πολιτικής υγείας στην Ελλάδα. Οι δρώντες είναι ενεργητικοί και αντιστέκονται σθεναρά σε όποιες μεταβολές κρίνουν ότι θίγονται τα συμφέροντά τους. Λειτουργούν δε σαν «βασίλισσες» στην σκακιέρα του Le Grand (2007). Το περιβάλλον (πλαίσιο), ο ρόλος του οποίου μπορεί να ερμηνευθεί βάσει της θεωρίας του ιστορικού θεσμισμού, έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να αποτελεί γόνιμο έδαφος δράσης των δρώντων με συγκεκριμένους τρόπους. Μια αλλαγή στο «πλαίσιο», η οποία μπορεί να επιτευχθεί, εκτός των άλλων, και λόγω σημαντικών συγκυριών, π.χ. λόγω της σημερινής οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, ενδέχεται να μεταβάλλει και το ρόλο των δρώντων. 

Εισαγωγή

Οι τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας προάγουν την επιστημονική έρευνα στον τομέα της σύγκρισης και της παραγωγής. Στην παρούσα μελέτη σχολιάζονται οι ποικίλες τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας και σ’ ένα πίνακα τοποθετούνται οι χώρες της ΕΕ-15 με τα βασικά τους χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια, αναλύεται ο ρόλος των «δρώντων» (ομάδες συμφερόντων, συνδικάτα, άτομα, πολιτικοί, ΜΜΕ) στο ελληνικό σύστημα Κοινωνικής Προστασίας το οποίο ο Ferrera (1996) ενέταξε στα χαρακτηριστικά του Νότιου Μοντέλου. Έπειτα, σκιαγραφείται ο ρόλος του «πλαισίου» στην ελληνική πραγματικότητα, ο οποίος μπορεί να ερμηνευτεί με τη θεωρία του ιστορικού θεσμισμού.

1. Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας

1.1. Τυπολογία

Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας, τα τελευταία χρόνια, ταξινομήθηκαν βάσει τεσσάρων κριτηρίων τα οποία συνοψίζονται: α) στη μορφή της ασφαλιστικής κάλυψης (επιλεκτική ή καθολική), β) στην οργάνωση του συστήματος κοινωνικής προστασίας, η οποία σχετίζεται με τη νομική μορφή (Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου ή Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου) και το φάσμα των παροχών του φορέα, γ) στην ποιότητα των παροχών και δ) στη χρηματοδότηση (εισφορές ή φορολογία). Η τυπολογία των συστημάτων κοινωνικής πολιτικής, όπως παραδόθηκε σήμερα, είναι αποτέλεσμα ιστορικών μελετών του Titmuss (1974), του Esping-Endersen (1990) και του Ferrera (1996). Ο Titmuss διέκρινε τρία μοντέλα κράτους πρόνοιας: α) το Υπολειμματικό Μοντέλο, στο οποίο σε ένα σύστημα ελεύθερης αγοράς το κράτος πρόνοιας ασκεί υποβοηθητικό ρόλο για την κάλυψη των κοινωνικών αναγκών, β) το Βιομηχανικό Μοντέλο, στο οποίο επιλέγονται οι κοινωνικές παροχές βάσει της ασφάλισης της εργασίας και μόνο οι ασφαλισμένοι απολαμβάνουν τις παροχές και γ) το Θεσμικό-Αναδιανεμητικό Μοντέλο, στο οποίο ο ρόλος του κράτους είναι καθοριστικός και το σύνολο του πληθυσμού απολαμβάνει ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών υπηρεσιών.[1] Κατά τον Esping-Endersen, ο οποίος μελέτησε τη σχέση μεταξύ του κράτους, της αγοράς και της οικογένειας στην κάλυψη των κοινωνικών αναγκών και το βαθμό από-εμπορευματοποίησης της κοινωνικής πολιτικής, διακρίνονται τρεις περιπτώσεις «προνοιακών καθεστώτων»: α) το Φιλελεύθερο ΚαθεστώςΑγγλοσαξονικό Πρότυπο), όπου ο ρόλος του κράτους είναι συμπληρωματικός με την αγορά, β) το Συντηρητικό ΚαθεστώςΗπειρωτικό Πρότυπο), όπου οι κοινωνικές υπηρεσίες προσφέρονται από το κράτος αναλόγως με τη θέση των πολιτών στην εργασία και την κοινωνία και γ) το Σοσιαλδημοκρατικό ΚαθεστώςΣκανδιναβικό Πρότυπο), όπου το κράτος παρέχει καθολική κάλυψη, καθώς η πρόσβαση στην κοινωνική παροχή θεωρείται δικαίωμα για όλους τους πολίτες. Στη συνέχεια, ο Ferrera συμπεριέλαβε τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, καθώς διαπίστωσε ότι τα προαναφερόμενα μοντέλα δεν αναφέρονται σ’ αυτές. Το Νότιο Μοντέλο του Ferrera περιλαμβάνει τις χώρες  (βλ. πίνακα 1) που μόνο τις τελευταίες δεκαετίες απολαμβάνουν δημοκρατικά καθεστώτα. Είναι δε μικτό καθώς περιλαμβάνει χαρακτηριστικά του Μοντέλου Bismarck (τομέας Κοινωνικής Ασφάλισης, αυτοδιοικούμενα ταμεία ασφάλισης, ασφαλιστικές εισφορές, εξωνοσοκομειακή δραστηριότητα των ιατρών) και του Μοντέλου Beveridge (αυξημένος κρατικός παρεμβατισμός, κύρια πηγή χρηματοδότησης ο κρατικός προϋπολογισμός, καθολική κάλυψη του πληθυσμού).[2]

Στη συνέχεια της μελέτης μας, με τη μορφή ενός πίνακα, παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής προστασίας και τοποθετούνται αντίστοιχα οι δεκαπέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ-15).[3]


1.2. Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας των χωρών ΕΕ-15

Πίνακας 1-Ομαδοποίηση των χωρών της ΕΕ-15 σε διακριτά συστήματα κοινωνικής προστασίας και βασικά χαρακτηριστικά των συστημάτων αυτών

 

Σύστημα Κοινωνικής Προστασίας

 

Χώρα

 

Βασικά Χαρακτηριστικά

Σοσιαλδημοκρατικό

 

Δανία, Σουηδία, Φιλανδία, Ολλανδία.

Κυριαρχεί η αρχή της πλήρους από-εμπορευματοποίησης των αγαθών και οι παροχές επεκτείνονται και στα μεσαία στρώματα. Η δε κάλυψη είναι καθολική χωρίς διακρίσεις. Προωθείται η κοινωνική ισότητα, ενώ ο κεντρικός ρόλος του κράτους είναι αναδιανεμητικός. Στόχος της κοινωνικής πολιτικής είναι η επίτευξη πλήρους απασχόλησης και η ισότητα μεταξύ των πολιτών. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης είναι οι βασικοί φορείς σχεδιασμού, χρηματοδότησης και παροχής προσωπικών κοινωνικών υπηρεσιών σε ευπαθείς πληθυσμιακές ομάδες. Η δε χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας προέρχονται είτε από την Κεντρική Διοίκηση είτε από τα έσοδα των ΟΤΑ.

Συντηρητικό-Κορπορατιστικό

 

Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, Αυστρία, Λουξεμβούργο.

Το δικαίωμα στην ασφάλιση και στις παροχές σχετίζεται με την απασχόληση του ατόμου. Το κράτος υποκαθιστά την αγορά στην παροχή υπηρεσιών και η ιδιωτική ασφάλιση είναι περιορισμένη. Αναδεικνύεται η σημαντικότητα του θεσμού της οικογένειας, καθώς στην περίπτωση που δεν καλυφθούν οι ανάγκες από το οικογενειακό δίκτυο αναζητούνται κοινωνικές υπηρεσίες από την Τοπική Κοινότητα, τις εθελοντικές οργανώσεις και την Κεντρική Διοίκηση. Προωθείται ο κοινωνικός διάλογος μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και εδραιώνονται ταξικές διαφορές δημιουργώντας ομάδες προνομιούχων (συνδικάτα, ομάδες πίεσης) και διχάζοντας το συνδικαλιστικό κίνημα. Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις αποτελούν τους κύριους φορείς παροχής Προσωπικών Κοινωνικών Υπηρεσιών.

Φιλελεύθερο

 

Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία.

Πραγματοποιείται έλεγχος του εισοδήματος για την παροχή κοινωνικής προστασίας. Κυριαρχούν οι ιδιωτικές ασφάλειες και ενισχύεται ο ιδιωτικός τομέας, καθώς επιχορηγείται η ιδιωτική πρωτοβουλία. Καθορίζονται εξ αρχής οι αποδέκτες των κοινωνικών παροχών βάσει τις ανάγκες τους, ενώ το ύψος των κρατικών παροχών είναι χαμηλό. Διαφοροποιούνται οι φτωχοί με τους πλούσιους και τα φαινόμενα της φτώχειας και κοινωνικών ανισοτήτων είναι έντονα.

Νοτιοευρωπαϊκό

Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία

Υψηλός βαθμός μεταβιβαστικών πληρωμών – συντάξεων. Απουσιάζει η εθνική πολιτική ελάχιστου εισοδήματος. Ο καταμερισμός της κοινωνικής προστασίας απέναντι στους κοινωνικούς κινδύνους είναι ανισομερής. Όπως ανισομερής είναι και ο καταμερισμός του φορολογικού βάρους μεταξύ των πολιτών. Χαμηλή ποιότητα παρεχομένων υπηρεσιών. Χρηματοδότηση του τομέα της υγείας κυρίως από τη φορολογία. Η λειτουργία του κράτους διέπεται από έντονα πελατειακά χαρακτηριστικά. Σημαντικός ο ρόλος του εθελοντικού τομέα της  Εκκλησίας στο πεδίο της κοινωνικής προστασίας και της οικογένειας.


2. Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών

Για την ανάλυση των πολιτικής υγείας στην Ελλάδα θα λάβουμε υπ’ όψιν μας το παρακάτω σχήμα (εικ. 1). Οι «δρώντες (actors)» διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής υγείας, η οποία υποδηλώνεται στο παρακάτω σχήμα (εικ.1) ως το «περιεχόμενο (content)». Η πολιτική «διαδικασία (process)», η οποία σχετίζεται με τις διαδικασίες και τη σχεδίαση της πολιτικής, μαζί με το «περιεχόμενο (content)» και τους «δρώντες (actors)» αποτελούν το «πλαίσιο (content)».

Εικόνα 1: Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών -Πολιτικής Υγείας

Εικόνα 1: Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών -Πολιτικής Υγείας

2.1 Ο ρόλος των Δρώντων

Κατά τον LE Grand (2007), ο σχεδιασμός της δημόσιας πολιτικής είναι άρρηκτα συνυφασμένος με την αντίληψη ότι οι σχεδιαστές της πολιτικής και εκείνοι που  απολαμβάνουν τις παροχές καθοδηγούνται από συγκεκριμένα κίνητρα (εσωτερικές επιθυμίες που υποκινούν ενέργειες), διαθέτουν συγκεκριμένες δυνατότητες (δράσεις που υποστηρίζουν αυτές τις ενέργειες) και συμπεριφέρονται με συγκεκριμένους τρόπους.[4] Έτσι, εάν οι σχεδιαστές ενός συστήματος πολιτικής υγείας θεωρήσουν ότι όλοι οι άνθρωποι υποκινούνται από τα προσωπικά τους συμφέροντα, είναι δηλαδή «κατεργάρηδες» κατά τον Le Grand, θα οδηγηθούν σε ένα διαφορετικό σύστημα από εκείνο που θα οδηγηθούν οι σχεδιαστές της πολιτικής υγείας, οι οποίοι θεωρούν ότι οι άνθρωποι διακατέχονται από αλτρουιστικά κίνητρα («ιππότες» κατά τον Le Grand). Αντίστοιχα, οι σχεδιαστές θα λειτουργήσουν διαφορετικά εάν θεωρήσουν τους δημοσίους υπαλλήλους και όσους απολαμβάνουν τα οφέλη από τις δημόσιες υπηρεσίες ως παθητικά θύματα των περιστάσεων (πιόνια), από εκείνους που θα τους θεωρήσουν «βασίλισσες» (οι ισχυρότεροι της σκακιέρας του Le Grand), δηλαδή ως άτομα που δρουν ενεργητικά.[5] Οι χαρακτηρισμοί «κατεργάρηδες» και «βασίλισσες» αποτελούν στοιχεία ενός ακραίου φιλελεύθερου συστήματος, ενώ οι χαρακτηρισμοί «ιππότες» και «πιόνια» αποτελούν στοιχεία ενός ακραίου σοσιαλδημοκρατικού συστήματος. [6]

Στο μικτό ελληνικό σύστημα υγείας, το οποίο αποτελείται από τα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν παραπάνω (πίνακας 1) και δεν προσδιορίζεται βεβαίως ως ακραίο φιλελεύθερο ή ακραίο σοσιαλδημοκρατικό, οι δρώντες  που  συμβάλουν σημαντικά στη διαμόρφωση του ελληνικού συστήματος υγείας, φαίνεται να αντιμετωπίζονται είτε ως «πιόνια» είτε ως «βασίλισσες» από τους σχεδιαστές της πολιτικής. Η δε υποχρεωτική ασφάλιση, για παράδειγμα, όλων των εργαζομένων σε δημόσιους φορείς ασφάλισης, θα μπορούσαμε να πούμε πως αποτελεί στοιχείο «πιονιών» στην πολιτική σκακιέρα του Le Grand, διότι οι εργαζόμενοι στερούνται την επιλογή ιδιωτικής ή δημόσιας ή καμιάς ασφάλισης. Ακόμη, βάσει των παραδειγμάτων που ακολουθούν, οι σχεδιαστές της πολιτικής υγείας δεν έλαβαν υπ’ όψιν τους τις επιθυμίες ή τις προτάσεις των δρώντων ώστε να προβούν στις μεταρρυθμίσεις του 1983 και του 2000. Οι δρώντες, αρχικά, αντιμετωπίστηκαν ως «πιόνια», ενώ όταν οι δρώντες εναντιώθηκαν στην επιβολή των μεταρρυθμίσεων αντιμετωπίστηκαν ως «βασίλισσες» με αποτέλεσμα την αποτυχία εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων.

Οι ομάδες συμφερόντων που εναντιώνονται στις μεταρρυθμίσεις καθιστούν το περιβάλλον της πολιτικής υγείας περισσότερο πολύπλοκο. Δύο σημαντικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα, οι οποίες δεν κατάφεραν να εφαρμοστούν λόγω της αντίδρασης των ομάδων συμφερόντων (1983-1984 και 2000-2002, αν και η πρώτη εφαρμόστηκε μόνο εν μέρη),[7] αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα του ρόλου των δρώντων στην Ελλάδα. Τα συμφέροντα των ιατρών θίχτηκαν, καθώς οι μεταρρυθμίσεις του 1983 συμπεριελάμβαναν την απαγόρευση άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος σε ιδιωτικό επίπεδο. Τα αυτόνομα ασφαλιστικά ταμεία αντέδρασαν, όπως και συνδικάτα που εκπροσωπούσαν επαγγελματικές ομάδες που απολάμβαναν ενισχυμένα προνόμια υγειονομικής περίθαλψης (π.χ. ΔΕΗ, Τράπεζες, Τηλεπικοινωνίες κ.ά.). Εν ολίγοις, σε ορισμένες ομάδες συνέφερε εκείνο το υφιστάμενο κατακερματισμένο σύστημα, με αποτέλεσμα την μη ενοποίηση των ασφαλιστικών ταμείων και τη συνεχή αύξηση των ιδιωτικών εξόδων για την υγειονομική περίθαλψη. Μετά το 1993 οι γιατροί αντιστάθηκαν ξανά στην αλλαγή διαχείρισης του συστήματος των δημόσιων νοσοκομείων επικαλούμενοι την απειλή της μονιμότητάς τους και την εγκαθίδρυση νεοφιλελεύθερων πολιτικών.[8]

Η μεταρρύθμιση του 2000, μεταξύ άλλων, περιλάμβανε και πρόταση για τη δημιουργία ενός φορέα ελέγχου ποιότητας που θα συγκέντρωνε στοιχεία αναφορικά με την απόδοση των ιατρών και των νοσοκομείων, ενώ εξ αρχής διακρινόταν από σαφήνεια των μεταρρυθμίσεων. Τελικά, προκλήθηκε η έντονη αντίδραση των άμεσα εμπλεκόμενων ομάδων συμφερόντων (γιατροί του ΙΚΑ, νοσοκομειακοί και ιδιώτες γιατροί, δημόσιοι υπάλληλοι νοσοκομείων και ασφαλιστικών ταμείων), καθώς θεωρήθηκε ότι απειλήθηκαν τα προνόμιά τους. Οι γιατροί, οι οποίοι εναντιώθηκαν στην υποχρεωτική επιλογή μεταξύ ιδιωτικής άσκησης της ιατρικής και του ΕΣΥ (Εθνικού Συστήματος Υγείας) εναντιώθηκαν ακόμη και στην απόφαση του Αρείου Πάγου που δεν ικανοποιούσε τα συμφέροντά τους, έχοντας στο πλευρό τους τα ΜΜΕ (Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης).[9] Αναδεικνύεται δε και ο ρόλος των ΜΜΕ, ως κατηγορία δρώντων, ο οποίος, σ’ αυτήν την περίπτωση ενίσχυσε τα αιτήματα και τη σύγκρουση των δρώντων ομάδων συμφερόντων με τους πολιτικούς.[10] Οι γιατροί, ως «βασίλισσες», δέχτηκαν την αντιπρόταση της κυβέρνησης να χρησιμοποιούν αποκλειστικά το νέο τότε νοσοκομείο «Αττικό» στο Χαϊδάρι, μόνο αφού αντικαταστάθηκε ο υπουργός υγείας από έναν πρώην καθηγητή ιατρικής[11], ενώ παρέμεινε ελεύθερη η επιλογή τους να ασκούν το επάγγελμά τους τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα.[12]


2.2  Ο ρόλος του Πλαισίου

Ο ρόλος του «πλαισίου» στο ελληνικό σύστημα υγείας μπορεί να ερμηνευτεί με βάση τον ιστορικό θεσμισμό. Στο ελληνικό πλαίσιο του κορπορατισμού οι θεσμοθετημένες ομάδες συμφερόντων δρουν ενεργητικά στη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Εξάλλου, ένας μεγάλος αριθμός μελετητών ερευνούν διαχρονικά το ρόλο και την επίδραση των ομάδων συμφερόντων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων σε επιμέρους τομείς της πολιτικής. Ο κορπορατισμός στην Ελλάδα, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον ισχυρό έλεγχο του κράτους πάνω στα οργανωμένα συμφέροντα προκαλεί μια αμφίδρομη και δυναμική σχέση μεταξύ κράτους και οργανώσεων με αποτέλεσμα της εξυπηρέτηση προσωπικών και κομματικών  συμφερόντων.[13]

Από το πλαίσιο του νεο-θεσμισμού, στον οποίο περιλαμβάνονται ο ορθολογικός, ο κοινωνιολογικός και ο ιστορικός θεσμισμός προκύπτει η δυναμική των τυπικών και άτυπων κανόνων, όπως καθιερώθηκαν είτε βάσει των προτιμήσεων και των υπολογισμών των φορέων είτε με βάση το κοινωνιολογικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν οι οργανώσεις, καθώς και όπως οι θεσμοί μελετήθηκαν βάσει της χρονικής στιγμής εμφάνισής τους και των αργών αλλά και δύσκολων μεταβολών που ενδέχεται να υποστούν στο χρόνο.[14] Η σημερινή ελληνική οικονομική κρίση ενδέχεται να αλλοιώσει ή και να μεταβάλει σημαντικά το ρόλο των θεσμών (τυπικών και άτυπων κανόνων) με αποτέλεσμα τη ριζική μεταβολή τού πλαισίου.

Η θεωρία της πολιτισμικής προσέγγισης του ιστορικού θεσμισμού καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι θεσμοί παρέχουν πληροφορίες που επηρεάζουν τις ταυτότητες, την εικόνα περί εαυτού και τις προτιμήσεις των δρώντων. Ακόμη, η θεωρία της υπολογιστικής προσέγγισης του ιστορικού θεσμισμού εξηγεί τη διατήρηση των θεσμών διότι τα άτομα –ειδικά εκείνα που κατέχουν εξουσία- υπολογίζουν ότι τυχόν απόκλιση από την τροχιά θα επιφέρει ζημία.[15] Όταν οι υφιστάμενοι θεσμοί αντικατοπτρίζουν τα ευρύτερα χαρακτηριστικά της οικονομίας και όταν οι θεσμοί ωφελούν σημαντικές ομάδες οργανωμένων συμφερόντων, όπως στα προαναφερθέντα παραδείγματα, αυξάνονται οι πιθανότητες αντίστασης των ομάδων και της μη επιτυχούς μεταρρύθμισης. Τα θεσμικά πλαίσια από τη στιγμή που αποφασίζονται είναι αρκετά δύσκαμπτα και η εγκατάσταση ενός νέου θεσμού κρίνεται εφικτή από τους ισχυρούς παίκτες μόνο στην περίπτωση που θα πειστούν ότι θα δημιουργήσει μεγαλύτερα οφέλη.[16] Έτσι συνέβη στο προαναφερθέν παράδειγμα με το συμβιβασμό των ιατρών στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων του 2000, όταν ανέλαβε καθήκοντα υπουργού υγείας ένας ιατρός, αφού θεωρήθηκε πως έτσι θα εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα των ιατρών, αν και τελικά οι μεταρρυθμίσεις δεν πραγματοποιήθηκαν.

Συμπεράσματα

Οι μελετητές της πολιτικής επιχείρησαν την ταξινόμηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας βάσει ειδικών κριτηρίων που αναπτύχθηκαν στην παρούσα εργασία και αποτελούν εργαλεία στην κατανόηση της πολιτικής υγείας σε κάθε χώρα. Η Ελλάδα χαρακτηρίζεται από το Νότιο Μοντέλο του Ferrera, ενώ φέρει και χαρακτηριστικά του Μοντέλου Bismarck και του Μοντέλου Beveridge.

Ο ρόλος των «δρώντων» (ομάδες συμφερόντων, άτομα, πολιτικοί, συνδικάτα, ΜΜΕ) στην Ελλάδα είναι ισχυρός, όπως αποδείχθηκε στις μεταρρυθμίσεις του 1983 και του 2000, καθώς οι δρώντες, σε ορισμένες περιπτώσεις, υπολογίστηκαν στη σκακιέρα του Le Grand ως «πιόνια» αλλά αντιμετωπίστηκαν κυρίως ως «βασίλισσες». Ο δε ρόλος και η διαμόρφωση του «πλαισίου», το οποίο αποτελεί το περιβάλλον των δρώντων, ερμηνεύεται βάσει της θεωρίας του ιστορικού θεσμισμού.

Μελλοντικές μελέτες, πιθανόν, να είναι σε θέση να αναλύσουν με σαφήνεια εάν η σημερινή οικονομική κρίση, λόγω της οποίας -μεταξύ άλλων- ενοποιήθηκαν τα ασφαλιστικά ταμεία στον ενιαίο ΕΟΠΥΥ, κλείνουν ή αναδιαρθρώνονται δημόσιοι φορείς υγείας και απολύονται ή μετακινούνται δημόσιοι υπάλληλοι, σταθεί ικανή ή η κυρίαρχη αιτία να μεταβληθεί η υπόσταση του ελληνικού πλαισίου και κατά συνέπεια του ρόλου του και του ρόλου των δρώντων στο πεδίο της πολιτικής υγείας.


Βιβλιογραφία

Ferrera, M. 1999. Η Ανασυγκρότηση του Κοινωνικού Κράτους στη Νότια Ευρώπη. Στο Προοπτικές του Κοινωνικού Κράτους στη Νότια Ευρώπη. Επιμ. Ματσαγγάνης, Μ. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ.σ. 33-65.

Le Grand, J. 2007. Κίνητρα, Δράσεις και Δημόσια Πολιτική. «Ιππότες» και «Κατεργάρηδες», «Πιόνια» και «Βασίλισσες». Επιμ. Πελαγίδης, Θ. & Παρασκευόπουλος, Χ. Μτφρ. Νέζης, Γ. Αθήνα: Παπαζήση.

Muller, P. & Surel, Y. 2002. Η Ανάλυση των Πολιτικών του Κράτους. Επιμ. Ψύλλα, Μ. Μτφρ. Παπαδοπούλου, Δ. & Ψύλλα, Μ. Αθήνα: Τυπωθύτω –Γιώργος Δαρδάνος.

Λαδή, Σ. & Νταλάκου, Β. 2010. Ανάλυση Δημόσιας Πολιτικής. Αθήνα: Παπαζήση.

Μόσιαλος, Η. & Allin, S. 2007. Ομάδες Συμφερόντων και η Μεταρρύθμιση του Συστήματος Υγείας στην Ελλάδα. Στο Πολιτική στην Ελλάδα. Η Πρόκληση του Εκσυγχρονισμού. Επιμ. Περιστέρη, Ά. Μτφρ. Νιάρχος, Γ. Αθήνα: Οκτώ, σ.σ. 301-335.

Νικολέντζος, Α. 2008. Η Επιρροή των Ιατρών στο Ελληνικό Εθνικό Σύστημα Υγείας: 1983-2001. (Διδακτορική Διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου). Αθήνα: Focus on Health Ε.Π.Ε.

Υφαντόπουλος, Γ. & Μπαλούρδος, Κ. – Νικολόπουλος, Κ. 2009. Οικονομικές και Κοινωνικές Διαστάσεις του Κράτους Πρόνοιας. Αθήνα: Gutenberg.

Υφαντόπουλος, Γ. 2006. Τα Οικονομικά της Υγείας, Θεωρία και Πολιτική. Αθήνα: Τυπωθύτω – Γιώργος Δαρδάνος.

Υφαντόπουλος, Γ., Πολυγένη, Δ. Τακουμάκης Ι. (2005) Το Βρετανικό Σύστημα Υγείας. Στο Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, σ.σ. 73-96.

Ηλεκτρονικές Πηγές

Δαφέρμος, Γ. & Παπαθεοδώρου, Χ. 2011. Το Παράδοξο της Κοινωνικής Πολιτικής στην Ελλάδα: Γιατί η αύξηση των δαπανών για κοινωνική προστασία δεν μείωσε τη φτώχεια; Στο Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. http://www.ineobservatory.gr/sitefiles/files/policy-brief1.pdf Ημερομηνία προσπέλασης: 4.11.2013.


[1] Υφαντόπουλος (2009), σ.σ. 73-5.

[2] Υφαντόπουλος (2009), σ.σ.76- 80. Βλ., επίσης, Ferrera (1999), σ.σ. 33-65. Επιπλέον, για το Μοντέλο Bismark βλ. Υφαντόπουλος (2006), σ.σ. 88-99. Για το Μοντέλο Beveridge βλ. Υφαντόπουλος, Πολυγένη & Τακουμάκης (2005), σ.σ. 73-96.

[3] Η τοποθέτηση των χωρών στον πίνακα μαζί με τα βασικά τους χαρακτηριστικά βασίζεται στη μελέτη του Γ. Υφαντόπουλου. Βλ. Υφαντόπουλος (2009), σ.σ. 76-82. Βλ., επίσης, (Ηλεκτρονικές Πηγές) Δαφέρμος & Παπαθεοδώρου (2011).

[4] Le Grand (2007), σ. 27.

[5] Le Grand (2007), σ. 28.

[6] Le Grand (2007), σ.σ. 60-3.

[7] Μόσιαλος & Allin (2007), σ. 302.

[8] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 307-9.

[9] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 304, 315-7, 322.

[10] Για το ρόλο των ΜΜΕ ως κατηγορία δρώντων, βλ. Muller & Surel (2002), σ.σ. 136-8.

[11] Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται ο ρόλος των εκπροσώπων των ομάδων συμφερόντων. Στην προκειμένη περίπτωση ένας υπουργός υγείας, ιατρός στο επάγγελμα, αποτελεί έναν από τους δρώντες των πολιτικών του Κράτους, ο οποίος στάθηκε ικανός, μάλλον λόγω του επαγγέλματός του, να πείσει και να συμβιβάσει την ομάδα συμφερόντων των ιατρών. Σχετικά με το ρόλο των δρώντων των πολιτικών του Κράτους βλ. Muller & Surel (2002), σ.σ. 145-9.

[12] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 322-3.

[13] Λαδή & Νταλάκου (2010), σ.σ. 62-4.

[14] Λαδή & Νταλάκου (2010), σ.σ. 64-8.

[15] Νικολέντζος (2008), σ.σ. 41-2.

[16] Μόσιαλος & Allin (2007), σ. 303.

Η οργάνωση μιας μουσειακής έκθεσης

Προσεγγίζοντας πολιτισμικά το ευρύ κοινό

Η οργάνωση μιας μουσειακής έκθεσης

                        Εισαγωγή

Η επικοινωνία μεταξύ ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων εκθεμάτων με το κοινό που επισκέπτεται ένα μουσείο αποτελεί το βασικό στόχο μιας έκθεσης. Η έννοια της έκθεσης, οι κύριοι στόχοι της και τα είδη εκθέσεων, τα οποία φέρουν σαφείς διαφορές, συζητούνται στην παρούσα μελέτη. Προκειμένου να κατανοηθεί ο τρόπος οργάνωσης μιας περιοδικής παρουσίασης θα βασιστούμε στο υποθετικό παράδειγμα οργάνωσης μιας περιοδικής έκθεσης με τίτλο «Κυκλαδικά Ειδώλια», η οποία θα διεξαχθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Θα εστιάσουμε στον τρόπο οργάνωσής της, στο τρόπο παρουσίασης των εκθεμάτων, καθώς και στην είσοδό της, η οποία θα αποτελεί τον «πρόλογο» της παρουσίασης. Με σύγχρονες μεθόδους ο επισκέπτης θα «εισαχθεί» στον Κυκλαδικό Πολιτισμό ήδη πριν από την είσοδό του στο βασικό χώρο των ειδωλίων, συμβάλλοντας στην επίτευξη των στόχων της έκθεσης.

                        Α. Μουσειακή έκθεση

                i. Έννοια, Στόχοι και είδη Εκθέσεων

Η προβολή ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων μουσειακών αντικειμένων σε οποιοδήποτε είδους κοινό αντιστοιχεί στον ορισμό της έκθεσης. Η έκθεση πραγματοποιείται σύμφωνα με κάποιο πρόγραμμα, σε προκαθορισμένο, στεγασμένο ή μη, χώρο, με τη διαδραστική συμβολή νέων τεχνολογιών (οπτικοακουστικά μέσα, προβολή τρισδιάστατων εικόνων κλπ). Η παρουσίαση στοχεύει στην επικοινωνία μεταξύ εκθεμάτων και κοινού. Έτσι, η ερμηνεία των συλλογών έχει την έννοια της μετάφρασης αντικειμένων και γνώσεων σε κατανοητή «γλώσσα» για τον επισκέπτη.[1] Τα μουσειακά εκθέματα συμμετέχουν σε μια πολύπλοκη διαδικασία, με σκοπό τη μετάδοση νοηματικών πληροφοριών που σχετίζονται με τον υλικό πολιτισμό.[2] Οι στόχοι των εκθέσεων, εκτός από πολιτιστικό, έχουν και εκπαιδευτικό χαρακτήρα, οι οποίοι επιτυγχάνονται κυρίως με τη συνδρομή του εξειδικευμένου μουσειακού προσωπικού ή των ειδικών ομαδαρχών των ομάδων που επισκέπτονται το μουσείο.[3]

Στα είδη των εκθέσεων περιλαμβάνονται οι μόνιμες, οι προσωρινές, οι οικολογικές και οι συστηματικές παρουσιάσεις. Μια μόνιμη έκθεση οργανώνεται σε ένα μουσείο και καθορίζει το γενικό σύνολο του προγράμματός του. Οι προσωρινές εκθέσεις διοργανώνονται παράλληλα με τις μόνιμες. Συνήθως απευθύνονται σε ειδικούς, απαιτούν υψηλό οικονομικό κόστος για να επιτευχθούν και παρουσιάζουν συλλογές που απουσιάζουν από τις μόνιμες εκθέσεις, εμβαθύνοντας σε κάποιο θέμα. Η οικολογική έκθεση περιλαμβάνει εκθέματα τα οποία βρίσκονται στην προηγούμενη κατάσταση του μουσειακού είδους (π.χ. το περιεχόμενο μιας ιστορικής οικίας). Οι συστηματικές εκθέσεις περιλαμβάνουν τα εκθέματα ομαδοποιημένα, είτε ανάλογα με κάποιο κοινό χαρακτηριστικό τους (π.χ. τεχνοτροπία, εποχή) είτε σε σχέση με την εξέλιξή του εκθέματος (π.χ. η εξέλιξη ενός ζωολογικού είδους). Οι παρουσιάσεις των συστηματικών εκθέσεων διακρίνονται είτε σε επιστημονικές είτε σε πολιτιστικές συλλογές[4]

                        Β. Περιοδική έκθεση με θέμα «Κυκλαδικά Ειδώλια» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

                i. Οργάνωση της Έκθεσης

Η έκθεση με θέμα «Κυκλαδικά Ειδώλια» αφού έχει συζητηθεί η σύλληψη της κεντρικής της ιδέας και οι υποβληθείσες προτάσεις με τις υπεύθυνες επιτροπές στο πλαίσιο του σταδίου προετοιμασίας της[5] θα υποθέσουμε ότι εγκρίνεται η παρουσίασή της συμφωνώντας με τους σκοπούς και με το είδος του κοινού (κυρίως μη εξειδικευμένο κοινό) στο οποίο απευθύνεται. Θα υποθέσουμε ότι θα λάβει χώρα στο χώρο υποδοχής του αρχαιολογικού μουσείου Θεσσαλονίκης και θα διαρκέσει πέντε μήνες.[6]

Στο στάδιο ανάπτυξης της έκθεσης θα μελετηθεί η σκοπιμότητα, δηλαδή όλοι οι παράγοντες που συντελούν στην υλοποίηση της έκθεσης, ενώ θα οριστικοποιηθεί το θέμα της και θα ακολουθήσει η σχεδιαστική μελέτη του εκθεσιακού χώρου, στηριζόμενη στις αρχές του εμπορικού μάρκετινγκ.[7] Το επιστημονικό πρόγραμμα του αρχαιολογικού μουσείου Θεσσαλονίκης θα είναι υπεύθυνο για την εποπτεία της περιοδικής έκθεσης. Το πρόγραμμα της παρουσίασης περιλαμβάνει τη δομή της έκθεσης, την επιλογή των εκθεμάτων και τη συγκέντρωση των επιστημονικών δεδομένων για την ερμηνεία τους. Η μεταφορά του προγράμματος στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης εντάσσεται στο σχεδιασμό της έκθεσης.[8]

Εικόνα 1: Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Στην οργάνωση της έκθεσης η διάρθρωση του χώρου διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο. Αφού ολοκληρωθεί το στάδιο εφαρμογής που περιλαμβάνει την προετοιμασία του εκθεσιακού χώρου και του υλικού που θα παρουσιαστεί θα εκτελεστούν οι απαιτούμενες εργασίες για τη διαμόρφωση του χώρου.[9] Θα υπολογισθεί η διαδρομή, η προβολή του εκθέματος ως αντικειμένου και η σημειολογική ανάγνωσή του, τα οποία αποτελούν τα στάδια του επιστημονικού προγράμματος.[10]

Για την οργάνωση του εκθεσιακού χώρου της έκθεσης «Κυκλαδικά Ειδώλια» θα επιλεχτεί η διαδρομή  τύπου «νησίδας». Στην οργάνωση σε μορφή «νησίδας» (εικόνα 2) τα εκθέματα είναι τοποθετημένα στο κέντρο της αίθουσας, με μοναδική διαδρομή ολόγυρά τους. Ο επισκέπτης δεν έχει την επιλογή διαφορετικής διαδρομής, ενώ είναι υποχρεωμένος να περιδιαβεί το σύνολο της έκθεσης και να επιστρέψει στο άνοιγμα που εξυπηρετεί και την έξοδο.[11] Η διαδρομή στο χώρο της έκθεσης πρέπει να είναι απλή, σαφής και να εκφράζει τη δομή του προγράμματος.[12] Έτσι, ο επισκέπτης κατά τη διαδρομή του θα αναγιγνώσκει την εποχή, το περιβάλλον και τα εκθέματα με ευχάριστο τρόπο. Θα προβλέπονται κενά και χώροι ανάπαυσης στη διαδρομή ώστε ο επισκέπτης να αναπαύεται σωματικά και ψυχικά και τα εκθέματα που ακολουθούν τα κενά να προβάλλονται εντονότερα.[13]

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή "Νησίδας"

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή «Νησίδας»

                ii. Παρουσίαση των Εκθεμάτων

Η λιτή και ωραία παρουσίαση στοχεύει στο μεγαλύτερο ενδιαφέρον του θεατή. Η ουδετεροποίηση του περιβάλλοντος συμβάλλει στην «εξαφάνιση» του υπολοίπου χώρου της έκθεσης συντελώντας στην εντονότερη προβολή των εκθεμάτων. Έτσι, για την προβολή του εκθέματος ως αντικειμένου σημαντικό ρόλο διαδραματίζει ο φωτισμός, τα μέσα του οποίου επηρεάζουν το μουσειακό μικροκλίμα.[14] Απαιτείται η στενή συνεργασία με το συντηρητή των εκθεμάτων του μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης ώστε να μην αλλοιωθούν τα εκθέματα. Τα ειδώλια, μέσω του φωτισμού, θα προβάλλονται περισσότερο και δεν θα χάνονται μέσα στο χώρο από έναν ομοιόμορφο φωτισμό, ενώ θα αποφευχθεί ο έντονος φωτισμός τους για να αποφευχθεί, παράλληλα, η θεατρικότητα.[15] Ο φωτισμός της αίθουσας υποδοχής του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης θα μειωθεί με τεχνητό τρόπο και για την προβολή των εκθεμάτων θα χρησιμοποιηθεί τεχνητός φωτισμός. Για τα κυκλαδικά ειδώλια, το υλικό των οποίων είναι λίθινο, θα χρησιμοποιηθεί έντονος φωτισμός (200-300 lux), η ένταση του οποίου δεν δύναται να αλλοιώσει τα εκθέματα, ενώ θα ληφθεί υπ’ όψιν η υπεριώδης ακτινοβολία που θα ελεγχθεί με τοποθέτηση φίλτρων μεταξύ της πηγής και του αντικειμένου.[16] Για το φόντο στις προθήκες των εκθεμάτων θα χρησιμοποιηθεί ένα σκούρο χρώμα ώστε να προβάλλεται η λευκότητα των ειδωλίων. Η στήριξη των εκθεμάτων στις προθήκες θα γίνει με διακριτικό τρόπο.[17]

Τα εκθέματα θα παρουσιάζονται στην αρχή της έκθεσης από την Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο (3200-2800 π.Χ.), θα ακολουθεί η Πρωτοκυκλαδική ΙΙ (2800-2300) και, τέλος, η Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ (2300-2000).[18] Στις αντίστοιχες περιόδους θα προβάλλονται οι τεχνολογικές κατακτήσεις και οι οικιστικές εξελίξεις. Τα αντικείμενα θα συνοδεύονται από την παροχή κειμένου στον επισκέπτη ώστε, στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού χαρακτήρα της έκθεσης, ο θεατής να ωφελείται τα μέγιστα. Η διάρθρωση των παρεχόμενων πληροφοριών θα περιλαμβάνει τα πρωτεύοντα κείμενα, τα οποία θα βρίσκονται έξω από τις προθήκες και θα παρουσιάζουν τον τίτλο του εκθέματος, τα δευτερεύοντα, τα οποία θα βρίσκονται στο βάθος των προθηκών που θα δίνουν περισσότερες πληροφορίες για τα αντικείμενα και τις σημειώσεις, οι οποίες αποτελούνται από κείμενα τα οποία θα απευθύνονται σε πιο εξειδικευμένο κοινό. Οι σημειώσεις προκειμένου να μην επηρεάσουν αρνητικά την προβολή του εκθέματος, αποσπώντας την προσοχή του θεατή, θα τοποθετηθούν στο εξωτερικό της προθήκης.[19]

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111

Για το ειδώλιο της εικόνας 3 το πρωτεύον κείμενο θα περιλαμβάνει τον τίτλο: «Ειδώλιο γυναικείας μορφής τύπου Πλαστηρά. Μάρμαρο Κυκλαδικό» Το δευτερεύoν κείμενο θα περιλαμβάνει τις πληροφορίες που αντιστοιχούν στην «Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο – φάση Πηλού 3200-2800 π.Χ. Ύ.: 10,2 εκ. Άγνωστη προέλευση».

Οι σημειώσεις, χωρισμένες σε τρεις παραγράφους, θα περιγράφουν το αντικείμενο ως εξης:

«Πρώιμο ή προδρομικό ειδώλιο του τύπου Πλαστηρά […] Το ηβικό τρίγωνο αποδίδεται με εγχάραξη και οι υποτυπώδεις μαστοί ανάγλυφα. 

Τα ειδώλια «τύπου Πλαστηρά», που οφείλουν την ονομασία τους στο ομώνυμο νεκροταφείο της Πάρου, εμφανίζονται παράλληλα με τα βιολόσχημα και αντιπροσωπεύουν την πρωιμότερη προσπάθεια φυσιοκρατικής απόδοσης της ανθρώπινης μορφής κατά την 3η χιλιετία π.Χ. […] Οι γλύπτες, πάντως, δεν έχουν κατακτήσει ακόμη την αφαιρετικότητα της ώριμης περιόδου της κυκλαδικής τέχνης και διατηρούν μια έντονη φυσιοκρατική αντίληψη, που είναι ιδιαίτερα εμφανής στην περιοχή της λεκάνης, του ηβικού τριγώνου και των σκελών. 

Τυπολογικά, τα ειδώλια τύπου Πλαστηρά αποτελούν εξέλιξη των στεατοπυγικών μορφών της Νεότερης Νεολιθικής περιόδου (5300-3200 π.Χ.). Ο κωνικός πίλος (σκούφος) με τις οριζόντιες αυλακώσεις απαντά τόσο σε ανδρικές όσο και σε γυναικείες μορφές του τέλους της Πρωτοκυκλαδικής Ι και της μετάβασης προς την Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδο και θεωρείται ότι απηχεί ανατολικές (συριακές) επιδράσεις, ίσως σε συνδυασμό με επιδράσεις από τη Βαλκανική».[20]

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής - "ο εγείρων πρόποσιν" μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος - φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση.

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής – «ο εγείρων πρόποσιν» μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος – φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση.

Με τον ίδιο τρόπο θα παρουσιασθούν όλα τα εκθέματα των ειδωλίων στην παροδική έκθεση.

  Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259 Κεφαλή ειδωλίου 9,7 εκ.

Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259
Κεφαλή ειδωλίου 9,7 εκ.

                iii. Επιδιωκόμενοι Στόχοι και Μέθοδοι Μεταφοράς Πληροφοριών στο Κοινό

Στόχος της έκθεσης θα αποτελεί η επικοινωνία μεταξύ των εκθεμάτων και του κοινού. Προκειμένου να μεταφερθούν επιτυχώς οι γνώσεις και οι νοηματικές πληροφορίες του Κυκλαδικού Πολιτισμού μέσω των εκθεμάτων στον επισκέπτη επιβάλλεται στην είσοδο της έκθεσης η παροχή των αντίστοιχων πληροφοριών, έτσι ώστε η παρουσίαση εκτός από τον ψυχαγωγικό να καλύπτει και τον εκπαιδευτικό τομέα. Απαιτείται, λοιπόν, η ύπαρξη εξειδικευμένου προσωπικού ώστε να λειτουργεί ως «ξεναγός» με τρόπο ευχάριστο και εκπαιδευτικό για το κοινό.

Επιπλέον, στην είσοδο της έκθεσης θα παρατίθεται κείμενο με πληροφορίες της παρουσίασης. Η γραπτή πληροφόρηση θα είναι δομημένη από το γενικότερο στο ειδικότερο. Ο τίτλος θα είναι επιβλητικός, θα ελκύει την προσοχή και θα παρουσιάζεται με μεγάλα γράμματα έως δέκα λέξεις. Ο υπότιτλος θα περιλαμβάνει μέχρι πενήντα λέξεις με πληροφοριακό περιεχόμενο, ενώ το μήκος του μηνύματος στο εισαγωγικό κείμενο δεν θα ξεπερνά τις διακόσιες λέξεις δομημένο σε τρία τμήματα.[21]

Για τη σημειολογική ανάγνωση, η οποία απορρέει από τους ποικίλους τρόπους που μπορούν να «αναγνωστούν» τα αντικείμενα, αποκτώντας πολλές συγκεκριμένες και αφηρημένες έννοιες,[22] θα χρησιμοποιηθούν ειδικά γραφήματα προκειμένου να κατανοηθεί η λειτουργία των κυκλαδικών ειδωλίων στην προϊστορική κοινωνία. Τα γραφήματα θα τοποθετηθούν στην είσοδο της έκθεσης για να μην μειώσουν την προβολή των εκθεμάτων στο βασικό της χώρο. Στην είσοδο της παροδικής έκθεσης, ακόμη, με τη χρήση των νέων τεχνολογιών θα γίνει τρισδιάστατη εικονική παρουσίαση του κυκλαδικού πολιτισμού από τη γέννηση μέχρι το τέλος του. Οι πληροφορίες που θα παρέχονται θα αφορούν τη θέση και την ονομασία των Κυκλάδων, τη γεωμορφολογία, το περιβάλλον, το κλίμα και την ανθρώπινη παρουσία στο σύμπλεγμα των νησιών.[23] Οι πληροφορίες θα εστιάζουν, ακόμη, και σε άλλους τομείς τής πρώιμης εποχής του Χαλκού. Στην τεχνολογία του χαλκού η οποία βελτίωσε την ποιότητα του εργαλειακού εξοπλισμού σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες, μεταβάλλοντας, παράλληλα τις τεχνικές του πολέμου. Στις μεταβολές στη γεωργία, στην αύξηση των θαλάσσιων επαφών, στη διεύρυνση των εμπορικών ανταλλαγών, στη πληθυσμιακή αύξηση και στην εμφάνιση νέων οικισμών. Θα προβληθούν πληροφορίες για τα ταφικά έθιμα και τη λειτουργία των ειδωλίων στην προϊστορική κοινωνία, ενώ θα παρουσιάζονται ιστορικά στοιχεία και σε σχέση με άλλους προϊστορικούς πολιτισμούς (Πρωτομινωικός, Πρωτοελλαδικός) μέχρι την εξασθένιση του Κυκλαδικού Πολιτισμού στο τέλος της 3ης χιλιετίας π.Χ.[24]

Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στον ήχο και στο χρωματισμό. Το γαλάζιο και άσπρο χρώμα που θα συνοδεύει το φόντο των κειμένων και των ψηφιακών παρουσιάσεων θα παραπέμπει στο Αιγαίο και τις Κυκλάδες. Ο ήχος, ακόμη, ο οποίος θα συνδέεται με το στοιχείο της θάλασσας θα εξυπηρετεί τον ίδιο σκοπό. Ο ίδιος ήχος, για παράδειγμα ο ήχος της θάλασσας και του κύματος, θα συνοδεύει με μικρότερη ένταση τον επισκέπτη στο βασικό χώρο των εκθεμάτων. Έτσι, θα λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος της σημειολογικής ανάγνωσης με τον εκπαιδευτικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της παροδικής έκθεσης.

Στο στάδιο της λειτουργίας, κατά το οποίο ελέγχεται η ασφάλεια της έκθεσης και τίθενται σε λειτουργία τα διδακτικά προγράμματα, η παροδική έκθεση θα είναι έτοιμη να υποδεχτεί το κοινό. Στο τελευταίο στάδιο πλέον της περιοδικής έκθεσης, στο στάδιο της αξιολόγησης, θα διερευνηθεί εάν επιτεύχθηκαν οι στόχοι της έκθεσης όπως είχαν προδιαγραφεί, αν προσέλκυσε ικανοποιητικό αριθμό επισκεπτών και αν κάλυψε τις ανάγκες τους. Η αξιολόγηση θα ληφθεί υπ’ όψιν για μελλοντικές εκθέσεις επηρεάζοντας τη στρατηγική τους.[25]

                        Επίλογος

Η έννοια της έκθεσης είναι ταυτόσημη με την προβολή ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων μουσειακών αντικειμένων. Στοχεύει στην επικοινωνία μεταξύ εκθεμάτων και κοινού ώστε η παρουσίαση να έχει πολιτιστικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Οι μόνιμες, οι προσωρινές, οι οικολογικές και οι συστηματικές εκθέσεις συγκαταλέγονται στα είδη των εκθέσεων.

Η οργάνωση της υποθετικής προσωρινής έκθεσης «Κυκλαδικά Ειδώλια» που θα διεξαχθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης στοχεύει στη μετάδοση πληροφοριών στο κοινό με τρόπο ψυχαγωγικό και εκπαιδευτικό. Ο χώρος της θα είναι διαρθρωμένος βάσει της διαδρομής τύπου «νησίδας» και ο επισκέπτης θα αναγιγνώσκει την εποχή και το περιβάλλον του Κυκλαδικού Πολιτισμού.

Τα ειδώλια θα παρουσιάζονται με λιτό και ωραίο τρόπο, «εξαφανίζοντας» τον υπόλοιπο χώρο της έκθεσης. Ο φωτισμός, ο οποίος δεν θα είναι ομοιόμορφος, θα είναι έντονος και θα αναδεικνύει τα εκθέματα που θα προβάλλονται στις προθήκες σε σκούρο χρώμα φόντο. Η διαδρομή που θα διανύει ο επισκέπτης θα αρχίζει με την προβολή ειδωλίων της Πρωτοκυκλαδικής Ι και θα ολοκληρώνεται με την Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ. Τα κείμενα που θα συνοδεύουν τα εκθέματα θα περιορίζονται στους τίτλους, στα δευτερεύοντα κείμενα και στις σημειώσεις.

Ο επισκέπτης θα έχει εισαχθεί ήδη στον Κυκλαδικό Πολιτισμό με την είσοδό του στην έκθεση, καθώς με τη χρήση νέων τεχνολογιών (οπτικοακουστικά μέσα) και τη συμβολή εξειδικευμένου προσωπικού θα επιτευχθεί η μεταφορά γνώσεων και νοηματικών πληροφοριών που σχετίζονται με τον Κυκλαδικό Πολιτισμό, συμβάλλοντας στην επιτυχία του πολιτιστικού και εκπαιδευτικού στόχου της έκθεσης.


                        Πίνακας Εικόνων

Εικόνα 1: Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.amth.gr/index.php/2011-09-23-09-25-14.html

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή «Νησίδας» Στο Γκαζή, Α., Νούσια Τ. 2003.  Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο. τ. Γ Μουσειολογία, Μέριμνα για τις Αρχαιότητες. Πάτρα: Eλληνικό Ανοικτό Πανεπιστημίο, σελ. 76.

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111 Ειδώλιο γυναικείας μορφής τύπου Πλαστηρά. Μάρμαρο Κυκλαδικό. Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο – φάση Πηλού 3200-2800 π.Χ. Ύ.: 10,2 εκ. Άγνωστη προέλευση. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=842&cnode=35&clang=0.

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής – «ο εγείρων πρόποσιν» μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος – φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=890&cnode=35&clang=0.

Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259 Κεφαλή ειδωλίου μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ περίοδος 2300-2000 π.Χ. Ύ.: 9,7 εκ. / Πλ.: 7,6 εκ. Από τη Σχινούσα (;). Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=883&cnode=35&clang=0.


                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γκαζή, Α., Νούσια Τ. 2003. Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο. τ. Γ Μουσειολογία, Μέριμνα για τις Αρχαιότητες. Πάτρα: Eλληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Ορφανίδη, Λ. Λυριτζής, Ι. 2006. Εισαγωγή στη Μουσειολογία και στην Προληπτική Συντήρηση. Αθήνα: Καρδαμίτσας.

 

Ηλεκτρονικές Πηγές

Γεωγραφία. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=36&clang=0

Επιλεγμένα Εκθέματα. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=RESOURCE&cresrc=842&cnode=35&clang=0

Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013.  http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=38&clang=0

Η Πρωτοκυκλαδική Περίοδος. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=39&clang=0

Το Κτήριο. Στο διαδικτυακό τόπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013.  http://www.amth.gr/index.php/2011-09-23-09-25-14.html


[1]     Ορφανίδη (2006), σ. 44.
[2]     Γκαζή (2003), σ. 60.
[3]     Ορφανίδη (2006), σ. 45.
[4]     Ορφανίδη (2006), σ.σ. 46-47.
[5]     Γκαζή (2003), σ. 81.
[6]       Για την κάτοψη του κτηρίου του αρχ. Μουσείου Θεσσαλονίκης, βλ. Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (εικόνα 1).
[7]     Γκαζή (2003), σ. 82.
[8]     Ορφανίδη (2006), σ. 48.
[9]     Γκαζή (2003), σ. 82.
[10]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[11]   Γκαζή (2003), σ. 76.
[12]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[13]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[14]   Ορφανίδη (2006), σ.σ. 49-50.
[15]   Ορφανίδη (2006), σ. 50.
[16]   Ορφανίδη (2006), σ. 51.
[17]   Ορφανίδη (2006), σ. 51.
[18]   Για τις αντίστοιχες περιόδους, βλ. Η Πρωτοκυκλαδική Περίοδος στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[19]   Ορφανίδη (2006), σ. 52.
[20]   Βλ. Επιλεγμένα Εκθέματα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[21]   Ορφανίδη (2006), σ.σ. 52-3.
[22]   Ορφανίδη (2006), σ. 53-4.
[23]   Βλ. Γεωγραφία στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[24]   Βλ. Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[25]   Γκαζή (2003), σ. 83.