Category Archives: Εργασίες

Τεκμηριωμένα Κείμενα

Ψηφιακές Υπηρεσίες Υγείας και Ιατρικός Φάκελος

Εισαγωγή

Το πιλοτικό έργο epSOS (European Patients Smart Open Services) στοχεύει στη διαλειτουργικότητα των συστημάτων ηλεκτρονικών μητρώων υγείας στην Ευρώπη. Για τον φάκελο ασθενούς (patient medical record) και τις ηλεκτρονικές συνταγές (e-prescription / e-dispensation) αναζητούνται από το epSOS διαλειτουργικές μέθοδοι στη διασυνοριακή επικοινωνία. Για τις υπηρεσίες αυτές, στην ιστοσελίδα του έργου, αναφέρονται ορισμένα σενάρια,[1] βάσει των οποίων δύναται να απαριθμηστούν ορισμένα πιθανά πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, καθώς και πιθανά προβλήματα κατά την εφαρμογή του epSOS, τα οποία, για το φάκελο ασθενούς (patientsummary), διατυπώνονται στο πρώτο θέμα της παρούσας μελέτης. Επίσης διατυπώνονται και δύο σενάρια για τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς και την ηλεκτρονική συνταγογράφηση τα οποία θα μπορούσαν να αναφέρονται στην ιστοσελίδα του έργου, καθώς και η σημαντικότητα των τεσσάρων βασικών προϋποθέσεων για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS.

Στη συνέχεια παρουσιάζεται συνοπτικά η μελέτη του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), σχετικά με τη χρήση του ηλεκτρονικού φακέλου υγείας (ΗΦΥ) εστιάζοντας στο πιο δυνατό και το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησής του. Τέλος, περιγράφονται ορισμένα λειτουργικά χαρακτηριστικά του σχεδιαζόμενου φακέλου υγείας πολίτη (ΦΥΠ) τα οποία δεν είχαν προβλεφθεί στον ιατρικό φάκελο ασθενούς (ΙΦΑ).

1. Το Ευρωπαϊκό Έργο epSOS

1.1. Πιθανά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα χρήσης του epSOS (για το patient summary) στην Ευρωπαϊκή Ένωση και πιθανά προβλήματα κατά την εφαρμογή του.

Τα βασικά πλεονεκτήματα της χρήσης του epSOS για τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς (ΗΦΑ), στο παράδειγμα της σαραντατετράχρονης γυναίκας από τη Σουηδία και στο παράδειγμα του Γερμανού συνταξιούχου,[2] εντοπίζονται στην άμεση και τη σωστή αντιμετώπιση των προβλημάτων υγείας τους. Η άμεση πρόσβαση στην περίθαλψη (δεδομένου της έγκαιρης ανάκτησης των δεδομένων των ΗΦΑ), η ποιότητα της περίθαλψης και η ελαχιστοποίηση των ιατρικών λαθών (καθώς είναι δεδομένη η ουσία που προκαλεί την αλλεργική αντίδραση στην α΄ περίπτωση και στη β΄ περίπτωση ανασύρεται η πληροφορία της δοσολογίας και του κατάλληλου τύπου ινσουλίνης) και η αποφυγή της περιττής περίθαλψης (δεδομένου ότι μειώνονται οι πιθανότητες επιβάρυνσης της υγείας τους) αποτελούν σημαντικά οφέλη, πρωτίστως, για τους ίδιους τους ασθενείς. Επιπλέον, παράλληλο όφελος αποτελούν και οι μικρότερες δαπάνες υγείας για την αντιμετώπιση των δύο ασθενών των εν λόγω σεναρίων,[3] αλλά και η υποστήριξη της κινητικότητας των ασθενών σε ολόκληρη την Ευρώπη.[4]

Μειονεκτήματα χρήσης του epSOS, βάσει των παραπάνω παραδειγμάτων, πιθανόν να αποτελούν η προστασία των προσωπικών δεδομένων, καθώς θα μπορούσαν οι εν λόγω ασθενείς να προσποιηθούν ότι είναι άλλα πρόσωπα από εκείνα που πραγματικά είναι, καθώς και η μη ορθή μετάφραση του ΗΦΑ (στις περιπτώσεις των μη κωδικοποιημένων δεδομένων). Η μη εξασφάλιση της ασφαλούς λειτουργίας της εφαρμογής ενδεχομένως να δημιουργήσει προβλήματα λόγω διαρροής δεδομένων και η μη εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας ή/και των ίδιων των ασθενών στο φάκελό τους, λόγω νομικού κωλύματος της χώρας προέλευσής τους, πιθανόν να προκαλέσει προβλήματα νομικής σημασίας.[5]

1.2. Δύο σενάρια για patient summary και e-prescription τα οποία θα μπορούσαν να αναφέρονται στο epSOS.

Ένα σενάριο που αφορά τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς και θα μπορούσε να αναφέρεται στο epSOS, έτσι ώστε να διευρύνεται η περιοχή κάλυψης του πιλοτικού προγράμματος στην Ελλάδα αποτελεί το παρακάτω:

Αγόρι 8 ετών από την Αγγλία, το οποίο παραθερίζει με τους γονείς του στο νησί της Ρόδου, εμφανίζει επιληπτική κρίση διάρκειας μεγαλύτερη των 30 λεπτών (status epilepticus) και μεταφέρεται στα επείγοντα περιστατικά του εφημερεύοντος νοσοκομείου. Οι γονείς του αναφέρουν πως το παιδί λαμβάνει συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή διότι στο παρελθόν είχε μια απλή επιληπτική κρίση και κατονομάζουν τα φάρμακα.

Η πιθανή απάντηση από το Φάκελο Ασθενούς του epSOS, ανασύροντας το πλήρες ιστορικό της υγείας του παιδιού, αναφέρει ότι τα κατονομαζόμενα φάρμακα από τους γονείς δεν αντιστοιχούν σε εκείνα τα οποία έπρεπε να λάβει και η παρατεταμένη επιληπτική κρίση, πιθανόν, προκλήθηκε από λανθασμένη χρήση των φαρμάκων.

Ένα αντίστοιχο σενάριο που αφορά την ηλεκτρονική συνταγογράφηση και θα μπορούσε να αναφέρεται στο epSOS, αποτελεί το εξής:

Μια γυναίκα 27 ετών, από τη Γερμανία, επισκέφθηκε το Πήλιο Μαγνησίας για διακοπές και πάσχει από μια σπάνια και ανίατη ασθένεια, για την οποία λαμβάνει συγκεκριμένα φάρμακα. Το ασφαλιστικό της ταμείο, για τη δοσολογία που απαιτείται, καλύπτει 1 κουτί για κάθε μήνα. Η ασθενής απώλεσε το σκεύασμα, απευθύνεται σε ένα φαρμακείο και ο πωλητής ανασύρει τα δεδομένα από το epSOS.

Από το Φάκελο Ασθενούς του EpSOS προκύπτει ότι η ασθενής πρέπει να λάβει άμεσα το φάρμακο, ενώ πρέπει να το πληρώσει η ίδια διότι έτσι προβλέπεται στις περιπτώσεις απώλειας με υπαιτιότητα του ασθενούς. Η γυναίκα αγοράζει το φάρμακο και ο πωλητής ενημερώνει την κατάσταση του ΗΦΑ.

1.3. Οι τέσσερις βασικές προϋποθέσεις για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS και η σημαντικότητά τους.

Για να επιτευχθεί η πλήρης εφαρμογή των σεναρίων χρήσης του epSOS απαιτούνται οι εξής τέσσερις βασικές προϋποθέσεις:[6]

Α. Ταυτοποίηση του ασθενούς. Η ύπαρξη ενός μοναδικού αναγνωριστικού του ασθενούς είναι υποχρεωτική ώστε να επιτυγχάνεται η σύνδεση με τον ηλεκτρονικό ιατρικό του φάκελο σε οποιαδήποτε χώρα. Η κωδικοποίηση θα πρέπει να περιλαμβάνει τον κωδικό της χώρας προέλευσής του για να διευκολύνεται η διασυνοριακή εφαρμογή του έργου και να διασφαλίζεται η απόλυτη ταύτιση του ασθενούς με τον ΗΦΑ.

Β. Ταυτοποίηση του επαγγελματία υγείας και του οργανισμού ιατρικής περίθαλψης. Λόγω των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων που περιλαμβάνει ο ΗΦΑ, απαιτείται ο επαγγελματίας υγείας και ο υγειονομικός οργανισμός να φέρουν μια ψηφιακή ταυτότητα, η οποία θα έχει εκδοθεί από πιστοποιημένη Αρχή, προκειμένου να αποδίδεται και η ανάλογη ευθύνη τόσο της διαχείρισης των προσωπικών δεδομένων όσο και των ανάλογων ενεργειών στον ΗΦΑ.

Γ. Εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας. Η ηλεκτρονική υπογραφή του επαγγελματία π.χ. ιατρού, φαρμακοποιού κλπ, προσδιορίζει το είδος του ρόλου του και, μέσω αυτής, εξουσιοδοτείται για τις ενέργειες στις οποίες θα προβεί.

Δ. Καταγραφή και ασφάλεια ενεργειών. Είναι απαραίτητη η καταγραφή των ενεργειών του επαγγελματία υγείας, αλλά και η εξασφάλιση ότι οι ενέργειες έγιναν από τον ίδιο και όχι από οποιοδήποτε άλλο, μη εξουσιοδοτημένο, πρόσωπο. Στο πλαίσιο δε της ασφάλειας απαιτείται και η κρυπτογράφηση των πληροφοριών που διακινούνται.

2. Το παράδειγμα χρήσης Ηλεκτρονικού Φακέλου Υγείας (ΗΦΥ) του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ)

Στην τεχνική αναφορά του ΙΤΕ προσδιορίζεται η έννοια του ΗΦΥ, η σημασία της πιστοποίησης και τα στάδια εφαρμογής συστημάτων ΗΦΥ, ώστε να επιτευχθεί ουσιαστική χρήση σε φορείς παροχής φροντίδας υγείας. Οι πληροφορίες του φακέλου αναφέρονται σε δημογραφικά στοιχεία και ιατρικές πληροφορίες, αυτοματοποιώντας και απλοποιώντας τη ροή εργασίας του κλινικού ιατρού, ενώ μέσω της διασύνδεσης διαφορετικών συστημάτων επιτυγχάνεται η διαχρονική καταγραφή πληροφοριών υγείας. Η εφαρμογή και η ουσιαστική χρήση του ΗΦΥ, η οποία πρέπει να έχει αναπτυχθεί με βάση τα διεθνή πρότυπα κωδικοποίησης για την ποιοτική λειτουργικότητα και τη διαλειτουργικότητα, επιδιώκει την παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών υγείας, τον έλεγχο των δαπανών και τη βελτίωση της λειτουργίας του οργανισμού.[7]

2.1. Το πιο δυνατό σημείο της υλοποίησής του.

Το δυνατότερο σημείο της υλοποίησης του ΗΦΥ εστιάζεται στη διαλειτουργικότητα μέσω του λειτουργικού μοντέλου HL7 (Health Level Seven), έκδοση 3.0 και του προτύπου HIE (Integrating the Healthcare Enterprise).

Το HL7, το οποίο είναι το πιο ώριμο και σύγχρονο πρότυπο ανταλλαγής ιατρικών πληροφοριών με τη μορφή μηνυμάτων,[8] αποτελεί τη βάση για κάθε πλαίσιο διαλειτουργικότητας των συστημάτων ΗΦΥ σε όλα τα επίπεδα. Η πλήρης τήρηση όλων των στοιχείων των δεδομένων ενός ΗΦΥ επιτυγχάνεται με το μοντέλο HL7 ώστε να είναι κατανοητά και αναγνώσιμα τόσο από τους επαγγελματίες υγείας όσο και από τα χρησιμοποιούμενα πληροφοριακά συστήματα.[9]

Το πρότυπο HIE παρέχει τη δυνατότητα διαλειτουργικότητας των συστημάτων και αποτελεί τη βάση της ουσιαστικής χρήσης του ΗΦΥ.[10] Βασίζεται σε τεχνολογίες του διαδικτύου και σε αξιοποίηση των τεχνολογικών προτύπων W3C τα οποία είναι ενσωματωμένα τόσο στο ευρωπαϊκό πλαίσιο διαλειτουργικότητας EIF όσο και στο ελληνικό πλαίσιο ηλεκτρονικής διακυβέρνησης ΠΗΔ, πλαίσιο το οποίο έχει επιλεγεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την τεχνική υλοποίηση του έργου epSOS.[11]

2.2. Το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησής του.

Το πιο αδύναμο σημείο της υλοποίησης του ΗΦΥ, βάσει της εν λόγω τεχνικής αναφοράς, εστιάζεται στην ελλειπή τεκμηρίωση για τις πρακτικές ασφάλειας, καθώς δεν αναλύει ένα ολοκληρωμένο σύστημα ασφάλειας. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αναλύει το έργο HPPRO και να περιγράφει ένα μοναδικό τρόπο προσδιορισμού του επαγγελματία υγείας, ο οποίος βασίζεται σε μια έξυπνη κάρτα, δεδομένου ότι, παρ’ όλο που δεν έχει γίνει ακόμη αποδεκτό από κανένα κράτος-μέλος, το HPPRO αποτελεί την πιο συστηματική προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος στην Ευρώπη.[12] Ακόμη, θα μπορούσε να αναλύει μια μέθοδο ασφάλειας πληροφοριακών συστημάτων, π.χ. τη σάρωση δακτυλίου αποτυπώματος (fingerprints), η σταθερότητα και η μοναδικότητα της οποίας είναι αδιαμφισβήτητη και οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η οπτική, με πυρίτιο και με υπέρηχο, ενώ το αυτοματοποιημένο σύστημα αναγνώρισης δακτυλικών αποτυπωμάτων (AFIS) χρησιμοποιείται σε παγκόσμιο επίπεδο από τις αστυνομικές δυνάμεις σε περισσότερες από 40 χώρες.[13] Η ελλιπής ασφάλεια του ΗΦΑ, εξάλλου, έχει προεκτάσεις στην αξιοπιστία, στην εμπιστευτικότητα και σε νομικά θέματα.

3. Φάκελος Υγείας Πολίτη

3.1. Απαραίτητα Λειτουργικά Χαρακτηριστικά του σχεδιαζόμενου Φακέλου Υγείας σε δίκτυο Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, τα οποία δεν είχαν προβλεφθεί στον Ιατρικό Φάκελο Ασθενή.

Ο ιατρικός φάκελος ασθενούς (ΙΦΑ) περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τα ιατρικά προβλήματα των ασθενών, όπως παραπεμπτικά και αποτελέσματα εξετάσεων, στοιχεία νοσηλείας, ακτινογραφίες, καρδιογραφήματα κλπ.[14]

Στοιχεία τα οποία δεν περιλαμβάνονται στον ιατρικό φάκελο ασθενούς (π.χ. ασφαλιστικό προφίλ, τρόπος ζωής), τα οποία όμως αποτελούν αντικείμενο συζήτησης,[15] θα μπορούσαν να περιλαμβάνονται στο σχεδιαζόμενο φάκελο υγείας πολίτη (ΦΥΠ), ο οποίος είναι πιο εμπλουτισμένος ως προς το περιεχόμενό του. Ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας πολίτη σχετίζεται με όλους τους πολίτες, ακόμη και με εκείνους που έχουν ελεύθερο ιατρικό ιστορικό. Τα στοιχεία που μπορούν να ενταχθούν στο ΦΥΠ θα μπορούσαν να αναφέρονται στην καταγραφή παιδικών εμβολίων, στις διατροφικές συνήθειες του πολίτη, σε τυχόν αυξομειώσεις του βάρους του, στο είδος της εργασίας του, σε συνήθειες σχετικά με την άθληση, το κάπνισμα ή την κατανάλωση αλκοόλ και στο κληρονομικό οικογενειακό ιστορικό. Ο ίδιος ο πολίτης, ακόμη, να μπορεί να αλληλεπιδρά με τις πληροφορίες του προσωπικού του φακέλου υγείας και να έχει τη δυνατότητα να επεξεργαστεί (πρόσθεση, αφαίρεση, διόρθωση) καθορισμένες καταχωρήσεις των δεδομένων που σχετίζονται με τις ανωτέρω πληροφορίες. Όσο πιο πλήρης και εμπλουτισμένος είναι ο φάκελος υγείας του πολίτη, εξάλλου, τόσο αποτελεσματικότερη μπορεί να γίνει και η διαχείριση από τα αρμόδια υγειονομικά ή/ και ερευνητικά κέντρα, με αποτέλεσμα, λόγω της πρόληψης, να βελτιωθεί η υγεία των πολιτών γενικότερα.

Συμπεράσματα

Η άμεση και σωστή αντιμετώπιση, η ελαχιστοποίηση των ιατρικών λαθών, η αποφυγή της περιττής περίθαλψης και οι μικρότερες δαπάνες για τους ασθενείς των σεναρίων που εξετάστηκαν αποτελούν βασικά πλεονεκτήματα της χρήσης του epSOS. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η μη ορθή μετάφραση του ΗΦΑ, η μη ασφαλής λειτουργία της εφαρμογής και η μη εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας πιθανόν να δημιουργήσουν προβλήματα στη χρήση του προγράμματος. Ασφαλώς, δύναται να διατυπωθούν ποικίλα σενάρια τα οποία δεν αναφέρονται στην ιστοσελίδα του epSOS και στοχεύουν στη διεύρυνση της περιοχής κάλυψης του προγράμματος. Οι βασικές προϋποθέσεις για την πλήρη εφαρμογή των σεναρίων χρήσης περιλαμβάνουν την ταυτοποίηση του ασθενούς, την ταυτοποίηση του επαγγελματία υγείας και του οργανισμού ιατρικής περίθαλψης, την εξουσιοδότηση του επαγγελματία υγείας, καθώς και την καταγραφή και ασφάλεια των ενεργειών.

Η τεχνική αναφορά του ΙΤΕ, η οποία προσδιορίζει την έννοια του ΗΦΥ, στοχεύει στην παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών υγείας, στον έλεγχο των δαπανών και στη βελτίωση της λειτουργίας του οργανισμού. Το πιο δυνατό σημείο της μελέτης έγκειται στη διαλειτουργικότητα, ενώ το πιο αδύναμο στην έλλειψη τεκμηρίωσης για την ασφάλεια.

Τέλος, ορισμένα στοιχεία που θα μπορούσαν να προταθούν ώστε να ενταχθούν στο ΦΥΠ και δεν προβλέφθηκαν για τον ΙΦΑ αφορούν πληροφορίες γενικά για τον εμβολιασμό του και τις καθημερινές συνήθειές του, έχοντας μάλιστα ο ίδιος εξουσιοδότηση τροποποίησης των δεδομένων του. Ο εμπλουτισμένος ΦΥΠ, ο οποίος θα χρησιμοποιηθεί για την έρευνα και την πρόληψη, θα συμβάλλει στη βελτίωση της υγείας του συνόλου των πολιτών και κατά συνέπεια στη μείωση των δαπανών για την υγεία.

[1] Βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), European Patients Smart Open Services (epSOS).

[2] Ό.π.

[3] Για τα πλεονεκτήματα του ηλεκτρονικού φακέλου υγείας, βλ. Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 217-218.

[4] Βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), European Patients Smart Open Services (epSOS).

[5] Για τα πιθανά μειονεκτήματα και πιθανά προβλήματα χρήσης του epSOS, βλ. (ΔιαδικτυακέςΠηγές), D3.2.2 Final definition of functional service requirements- Patient Summary (2012), σ.σ. 79-80.

[6] Για τις τέσσερις βασικές προϋποθέσεις βλ. (Διαδικτυακές πηγές), Breasetal (2012), σ.σ. 12-15.

[7] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 1-23.

[8] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 254.

[9] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 6-8.

[10] Ό.π., σ. 18.

[11] Βλ (Διαδικτυακές Πηγές), Κουρούμπαλη κ.ά. (2012), σ.σ. 14-15.

[12] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 250-251.

[13] Ό.π., σ.σ. 366-367.

[14] Ό.π., σ. 213.

[15]Ό.π., σ. 213.

Βιβλιογραφία

Ηλιοπούλου, Δ., Κουτσούρης, Δ., Σπύρου, Σ. 2014. Πολιτική Υγείας & Σχεδιασμός Υπηρεσιών Υγείας. Θεματική Ενότητα: ΠΥΣ610 e-Health: Πληροφοριακά Συστήματα & Συστήματα Υγείας. Βασικό Υλικό. Επιμ. Κόννης, Γ., Νεοφύτου, Μ., Σπύρου, Σ., Τάγαρης, Α. Λευκωσία: Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Διαδικτυακές Πηγές

Breas, R., Sprenger, M., Gawronska-Blaszczyk, A., Lumbreras, C., Cap, J., Carlos, J., Suárez, N., Meya, M. 2012. D1.4.2 Country status outline and template specification. In Smart Open Services for European Patients. Open eHealth initiative for a European large scale pilot of patient summary and electronic prescription, σ.σ. 1-54. Στο European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu/uploads/tx_epsosfileshare/D1.4.2_Country_status_outline_and_template_specification_v1.00.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

D3.2.2 Final definition of functional service requirements- Patient Summary. 2012. In Smart Open Services for European Patients. Open eHealth initiative for a European large scale pilot of patient summary and electronic prescription, σ.σ. 1-81.  Στο European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu/uploads/tx_epsosfileshare/D3.2.2_Final_Definition_Functional_Service_Req_Patient_Summary.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

European Patients Smart Open Services (epSOS). http://www.epsos.eu Ημερομηνία Προσπέλασης: 2 Απριλίου 2014.

Κουρούμπαλη, Α.  Κατεχάκης, Δ., Μπέρλερ, Α., Τσικνάκης, Μ. 2012. Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Πρόταση Εφαρμογής στους Φορείς του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Κρήτη: Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), Ινστιτούτο Πληροφορικής. http://www.ics.forth.gr/tech-reports/2012/2012.TR431_EHR.pdf Ημερομηνία Προσπέλασης: 5 Απριλίου 2014.

Ηλεκτρονικοί Διαγωνισμοί ∙ Εφαρμογή τηλεϊατρικής στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας ∙ Γιατί Χρειαζόμαστε την Η -Υγεία

Εισαγωγή

Η έλλειψη κωδικοποιήσεων υλικών και ειδών προκαλεί ποικίλα προβλήματα τόσο στις διοικητικές υπηρεσίες στον τομέα της υγείας όσο και στην παροχή ποιοτικών υπηρεσιών υγείας στους ασθενείς και τους πολίτες. Στην παρούσα μελέτη αναλύονται τα προβλήματα που προκύπτουν από την έλλειψη κωδικοποιήσεων, από τη μη κωδικοποίηση και από την πολλαπλή κωδικοποίηση υλικών, καθώς και πως αυτά τα προβλήματα επηρεάζουν την εφαρμογή του συστήματος ηλεκτρονικών προμηθειών και διαγωνισμών σε εθνική κλίμακα.

Στη συνέχεια, προβάλλοντας σε έξι διαφάνειες την καλή πρακτική υπηρεσιών e-health στην υπηρεσία ασθενοφόρων της Σκωτίας, θα επιχειρήσουμε να μεταφέρουμε το εν λόγω παράδειγμα στην εφαρμογή του από το ελληνικό Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.

Τέλος, προβάλλονται τα αδύναμα και δυνατά σημεία του άρθρου του Βλάση Σφυροέρα με τίτλο «Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία» (εφημερίδα «ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ», 2.11.2013), ένα σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές, καθώς και ένα σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο.

1. Ηλεκτρονικοί Διαγωνισμοί

1.1. Προβλήματα που σχετίζονται με την ελλιπή κωδικοποίηση, τη μη κωδικοποίηση υλικών ή τη μη κοινά αποδεκτή κωδικοποίηση

Η ελλιπής, η πολλαπλή ή η μη κοινά αποδεκτή κωδικοποίηση των υλικών και ειδών στις υπηρεσίες υγείας δημιουργεί δύο, κυρίως, προβληματικές προεκτάσεις. Αφενός δυσχεραίνει την ενσωμάτωση των εργαλείων πληροφορικής στην καθημερινή λειτουργία του φορέα, καθώς καθίσταται αδύνατη η επικοινωνία των ηλεκτρονικών εφαρμογών με τα διαθέσιμα υλικά, ενώ οι διαδικασίες που επαναλαμβάνονται ηλεκτρονικά και εγγράφως σε έντυπα γίνονται πιο χρονοβόρες, επίπονες και επιζήμιες για το φορέα (απαιτείται περισσότερος χρόνος διεκπεραίωσης με την άσκοπη επανεκτέλεση συγκεκριμένων ενεργειών). Αφετέρου δε, το οικονομικό τμήμα του φορέα καθίσταται περισσότερο «δυσκοίλιο» καθώς οι ίδιες διαδικασίες (ηλεκτρονικές και χειρόγραφες) επαναλαμβάνονται στην περίπτωση πολλαπλής κωδικοποίησης για την προμήθεια των υλικών που χρειάζεται ο φορέας, ενώ για τις περιπτώσεις των μη ή των μη αποδεκτά κωδικοποιημένων υλικών οι διαδικασίες περιλαμβάνουν κάθε φορά τη διαφορετική περιγραφή τους.[1]

Οι προμήθειες των υλικών της υγείας χαρακτηρίζονται από υψηλή πολυπλοκότητα καθώς η εφοδιαστική αλυσίδα απαιτεί τη σύνθετη επεξεργασία πλήθους πληροφοριών.[2] Για παράδειγμα, οι «ατομικά συσκευασμένοι επίδεσμοι» φέρουν τον κωδικό 33141116-6 όπως προκύπτει από το νέο κωδικολόγιο του «Αρχείου Ειδών του Ενιαίου Προγράμματος Προμηθειών».[3] Έτσι, διευκολύνεται ο εφοδιασμός με το κατάλληλο υλικό, το οποίο μάλιστα φέρει τον ίδιο κωδικό στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις περιπτώσεις διεξαγωγής ηλεκτρονικών προμηθειών και διαγωνισμών. Στα αρχεία ειδών του ΕΠΠ, βέβαια, πρέπει να προστεθούν και άλλα υλικά του τομέα της υγείας.

Η ελλιπής ή η μη κωδικοποίηση των υλικών, εκτός από τις χρονοβόρες διαδικασίες και το υψηλότερο διοικητικό κόστος του φορέα, έχει ως αποτέλεσμα και τον υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης λαθών στη διαχείριση η οποία μπορεί να αποβεί μοιραία σε ασθενείς. Οι προεκτάσεις οι οποίες εντάσσονται σε εθνική κλίμακα και σχετίζονται με τα ανωτέρω θέματα της κωδικοποίησης έχουν και αρνητικό αντίκτυπο στα οικονομικά της χώρας, ειδικά στη σημερινή εποχή της οικονομικής κρίσης που οι μεταρρυθμίσεις κρίνονται αναγκαίες, καθώς ο τομέας της υγείας ανέκαθεν απαιτούσε υψηλούς οικονομικούς πόρους. Η εφαρμογή των υπηρεσιών e-health που επιβάλλεται αποτελεί ένα τμήμα μόνο της καθολικής ηλεκτρονικής διακυβέρνησης που η χώρα οφείλει να υλοποιήσει σε όλους τους τομείς της για λόγους μείωσης του κόστους, αύξηση της παραγωγικότητας, έγκυρης και έγκαιρης εξυπηρέτησης/ αντιμετώπισης των πολιτών/ ασθενών και μεγαλύτερης ασφάλειας.


2. Πρακτικές εφαρμογής υπηρεσιών e-Health

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στα ασθενοφόρα της Σκωτίας αποτελούν ένα παράδειγμα καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών στον ευρωπαϊκό χώρο. Σε έξι διαφάνειες (βλ. παρακάτω) προβάλλονται τα σημαντικότερα σημεία της καλής πρακτικής, ενώ διαφαίνεται η μείωση του κόστους, η αύξηση της παραγωγικότητας και η αμεσότερη και ασφαλέστερη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας των πολιτών.[4] Στη συνέχεια μελετάται η εφαρμογή του εν λόγω παραδείγματος στο ελληνικό Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.

2.1 Σημεία της Καλής Πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-Health στη Σκωτία

Αρχείο Παρουσίασης e-health

2.2  Μεταφορά του ανωτέρω παραδείγματος στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας

Το παράδειγμα καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-health της τηλεϊατρικής στα ασθενοφόρα της Σκωτίας μπορεί να εφαρμοστεί κάλλιστα στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας (ΕΚΑΒ) στον ελλαδικό χώρο. Το ΕΚΑΒ (ΝΠΔΔ) ιδρύθηκε το 1985 (Ν.1579/85) και ο οργανισμός του τροποποιήθηκε το 1996 (ΠΔ 348/96).[5] Προς το παρόν δεν αγγίζει τις υπηρεσίες τηλεϊατρικής και δεν επωφελείται από αυτές, ενώ συντονίζεται απλώς με τη χρήση ασύρματης επικοινωνίας.

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στην υπηρεσία των ασθενοφόρων του ΕΚΑΒ μπορούν να εφαρμοστούν αρχικά με τη δημιουργία αντίστοιχων συστημάτων διοίκησης και ελέγχου ανά γεωγραφικό διαμέρισμα της χώρας (π.χ. ένα συντονιστικό κέντρο στο λεκανοπέδιο της Αττικής καλύπτει περίπου το 50% του πληθυσμού της χώρας, ένα στη Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να καλύψει τη βόρεια Ελλάδα και τα υπόλοιπα μπορούν να εγκατασταθούν για την κάλυψη των αναγκών του ηπειρωτικού και νησιωτικού χώρου). Αποσαφηνίζεται, βέβαια, και το πλεονέκτημα της ίσης πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας από όλους τους πολίτες της χώρας, η γεωμορφολογία της οποίας φέρει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (πολλά νησιά, θαλάσσια έκταση, ορεινοί όγκοι και οικισμοί). Η προμήθεια ασθενοφόρων, αλλά και άλλων μέσων (π.χ. ελικοπτέρων) με τον κατάλληλο εξοπλισμό αποτελεί το παράλληλο βήμα για αυτό το εγχείρημα. Ο εξοπλισμός (π.χ. απινιδωτής) θα πρέπει, βέβαια, να συνδέεται με τις συσκευές επικοινωνίας και μεταφοράς δεδομένων. Ακόμη, σε τερματικό του ασθενοφόρου θα λαμβάνεται χαρτογραφημένη η περιοχή του συμβάντος και οι δορυφορικές πληροφορίες πλοήγησης (τρόπος πρόσβασης, κυκλοφορία, καιρός κλπ).

Μπορούν να δημιουργηθούν και κέντρα πρόληψης ανά τόπο που θα συντονίζονται με τα διοικητικά κέντρα και τις απομακρυσμένες ιατρικές υπηρεσίες, λαμβάνοντας βιομετρικά δεδομένα των πολιτών και παρέχοντας πληροφορίες και οδηγίες πρόληψης.

Η υπηρεσία τηλεϊατρικής προϋποθέτει τη χρήση της από εξειδικευμένο προσωπικό, το οποίο θα προκύψει είτε από προσλήψεις νέου είτε από την εκπαίδευση του υπάρχοντος στο συγκεκριμένο τομέα. Τα στελέχη, ανάλογα το πόστο τους, θα πρέπει να είναι σε θέση να προβαίνουν σε ενέργειες, τηλεμετρίας, λήψης αποφάσεων και εφαρμογή της τηλεϊατρικής.

Τα δεδομένα θα πρέπει να μεταφέρονται σε μορφή κωδικοποιημένης πληροφορίας, βασιζόμενα σε συγκεκριμένα πρότυπα διασύνδεσης έτσι ώστε να μην υπάρχουν προβλήματα επικοινωνίας (όπως το παράδειγμα της διασύνδεσης EMDC, NHS24 της Σκωτίας) τα οποία θα συμμορφώνονται και ως προς το μελλοντικό πρότυπο διασύνδεσης και επικοινωνίας των ολοκληρωμένων πληροφοριακών συστημάτων νοσοκομείων. Τα φορητά τερματικά τηλεϊατρικής θα είναι ικανά να διασυνδέονται με τα συντονιστικά κέντρα μέσω οποιασδήποτε διαθέσιμης δυνατής σύνδεσης χρησιμοποιώντας τα δίκτυα σταθερής τηλεφωνικής επικοινωνίας, τα επίγεια και τα ασύρματα ευρυζωνικά δίκτυα, τα κυψελλωτά δίκτυα κινητών επικοινωνιών, Wi-Fi, Wi-Max και δορυφορικά δίκτυα.[6]

Η βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας στους πολίτες (άμεση επέμβαση, έγκυρη διάγνωση, πρόληψη) και αύξηση της παραγωγικότητας των υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας συνεπάγεται και σε μείωση των συνολικών δαπανών στον τομέα της υγείας και της χώρας κατά συνέπεια. Έτσι, ανεξάρτητα από την πηγή της χρηματοδότησης (φορολογία, ασφαλιστικά ταμεία) θα πρέπει να έχουμε κατά νου τα σημαντικά οφέλη του εγχειρήματος τόσο σε επίπεδο υγείας των πολιτών όσο και στη μείωση των δαπανών για την πολιτεία.[7]

3. Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία;

Μελετώντας το άρθρο του Βλάση Σφυροέρα με τίτλο «Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία», το οποίο δημοσιεύθηκε στις 2.11.2013 στην εφημερίδα «ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ»[8] προκύπτουν δύο σημεία με τα οποία συμφωνούμε και διαφωνούμε αντίστοιχα, ένα σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές και ένα σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο.

3.1 Σημείο το οποίο μας βρίσκει σύμφωνους

Ο συγγραφέας επιτυχώς προβάλλει τα επιχειρήματά του για τα οφέλη της ηλεκτρονικής υγείας στους ασθενείς. Αναφέρεται, συγκεκριμένα, στη δημιουργία ηλεκτρονικού φακέλου του ασθενούς, στην «κατάργηση» των γεωγραφικών ορίων με τη χρήση τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, στη διασύνδεση των πληροφοριακών συστημάτων των φορέων υγείας, στην ήδη εφαρμογή της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, καθώς και στην επέκταση των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών στην προ-νοσοκομειακή ιατρική και στη φαρμακευτική συμμόρφωση. Προβάλλεται δε ότι η ηλεκτρονική υγεία αναβαθμίζει αισθητά την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Πράγματι, ειδικά με τη χρήση της τηλεϊατρικής, κατά την οποία «καταργούνται» τα γεωγραφικά όρια η αντιμετώπιση είναι έγκαιρη και, όπως αποδεικνύουν πολλές μελέτες παγκοσμίως, μειώνονται τα ποσοστά θνησιμότητας και βελτιώνεται η πορεία του ασθενούς στο μέλλον.[9]

3.2 Σημείο με το οποίο διαφωνούμε

Ο Βλάσης Σφυροέρας διατυπώνει ότι η παρατεταμένη οικονομική κρίση έχει προκαλέσει και την αδυναμία πρόσβασης των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας. Αυτό όμως δεν είναι αλήθεια. Η οικονομική κρίση προκάλεσε τη στροφή των πολιτών προς τη χρήση δημόσιων υπηρεσιών υγείας και τον περιορισμό της προσφυγής τους σε ιδιωτικές υπηρεσίες, λόγω της πολιτικής λιτότητας που εφαρμόζεται.[10]

Ο συγγραφέας, στην προσπάθειά του να πείσει τον αναγνώστη του άρθρου του, θα έπρεπε να διασαφηνίσει την εν λόγω πραγματικότητα και ότι οι πολίτες δεν έχουν πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, προβάλλοντας συνάμα την αύξηση των πόρων που απαιτούνται για την δημόσια υγεία και ότι η ηλεκτρονική υγεία είναι ικανή να μειώσει σημαντικά αυτά τα κόστη.

3.3 Σημείο το οποίο κρίνεται ανεπαρκές

Σε δύο σημεία του άρθρου, μόνο, γίνεται αναφορά για τη μείωση των δαπανών των υπηρεσιών υγείας. Αναφέρεται, γενικά ότι η χρήση των νέων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας είναι ικανή να μεταρρυθμίσει το σύστημα υγείας με μικρό κόστος και ότι το πιλοτικό έργο της κάρτας υγείας του ΟΠΑΔ στην Κορινθία αποτελεί καλό παράδειγμα απογραφής δικαιούχων υπηρεσιών υγείας από τον ΕΟΠΥΥ με εξοικονόμηση δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ.

Ο συγγραφέας θα μπορούσε να επεκταθεί εν συντομία σε μια ανάλυση της μείωσης των δαπανών αναφερόμενος στην ηλεκτρονική υγεία η οποία παρέχει πιο έγκριτες πληροφορίες, στην αυτοματοποίηση των ενεργειών, στην αποφυγή των λαθών και των διπλοεγγραφών, στην καθυστέρηση της πρόσβασης στην έντυπη πληροφορία και στην αύξηση της αποδοτικότητας.[11] Θα έπρεπε ακόμη να αναφέρει τη σημασία της πρόληψης μέσω της τηλεϊατρικής, η οποία μπορεί να επιτευχθεί σε σημαντικό βαθμό με την χρήση των νέων τεχνολογιών και της καταγραφής τηλεμετρικών δεδομένων των πολιτών, με αποτέλεσμα τη μείωση των δαπανών στον τομέα της υγείας (επί τόπου αντιμετώπιση και πρόληψη από περαιτέρω περίθαλψη, αναπηρία).[12]

3.4 Σημείο το οποίο δεν αναφέρεται στο άρθρο

Τα ηθικά θέματα και η ασφάλεια αποτελούν κύρια χαρακτηριστικά της ηλεκτρονικής υγείας. Οι νέες μορφές αλληλεπίδρασης πολίτη/ ασθενούς και ιατρού ενέχει νέες προκλήσεις σε θέματα ασφάλειας, όπως το ιατρικό απόρρητο.[13] Στο εν λόγω άρθρο θα μπορούσε να αναφερθεί η ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων και του ιατρικού απορρήτου και να προταθούν επιστημονικές λύσεις έτσι ώστε ο συγγραφέας να «προλάβει» τους πιθανούς επικριτές της εφαρμογής υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας στην Ελλάδα. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αντλήσει πληροφορίες από παραδείγματα τέτοιων πρακτικών του ευρωπαϊκού ή διεθνή χώρου. Θα μπορούσε, ακόμη, να αναφερθεί στην κωδικοποίηση της πληροφορίας, η οποία απαιτείται σε όλα τα υλικά και τις υπηρεσίες για την εύρυθμη λειτουργία των υπηρεσιών ηλεκτρονικής υγείας και πως η κωδικοποίηση θα συμβάλει και στην ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων.

Συμπεράσματα

Από την παραπάνω μελέτη προκύπτει η σημαντικότητα της κωδικοποίησης των υλικών, αλλά και των υπηρεσιών στον τομέα της υγείας προκειμένου να αποφεύγονται τα λάθη και οι χρονοβόρες διαδικασίες τόσο στο διοικητικο-οικονομικό τμήμα των υπηρεσιών -μειώνοντας τις δαπάνες- και δη στις ηλεκτρονικές προμήθειες και διαγωνισμούς, αλλά και στην ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας στους ασθενείς.

Οι υπηρεσίες τηλεϊατρικής στο Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας δύνανται να εφαρμοσθούν στο πρότυπο της καλής πρακτικής εφαρμογής υπηρεσιών e-health στις υπηρεσίες ασθενοφόρων της Σκωτίας. Με την εφαρμογή της τηλεϊατρικής στο ΕΚΑΒ, στην οποία εξυπακούεται η χρήση της κωδικοποιημένης πληροφορίας, θα βελτιωθεί η ποιότητα των υπηρεσιών υγείας στους πολίτες με την έγκυρη και έγκαιρη αντιμετώπιση των ασθενών, αλλά και θα δοθεί έμφαση στην πρόληψη, ενέργειες οι οποίες συμβάλλουν και στη μείωση των δαπανών για την υγεία.

Στο άρθρο του Β. Σφυροέρα ορθά επισημαίνονται τα οφέλη της ηλεκτρονικής υγείας και τα πλεονεκτήματά της στην προ-νοσοκομειακή ιατρική, κατά την οποία μειώνονται τα ποσοστά θνησιμότητας και βελτιώνεται η υγεία των ασθενών. Λανθασμένα, όμως, αναφέρεται ότι η παρατεταμένη οικονομική κρίση έχει προκαλέσει και την αδυναμία πρόσβασης των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας, ενώ στην πραγματικότητα έχει αυξηθεί η πρόσβαση των ασθενών στα δημόσια νοσοκομεία και κατά συνέπεια αυξήθηκαν και οι απαιτούμενες δαπάνες. Η μείωση των δαπανών, με τη χρήση της ηλεκτρονικής υγείας, θα έπρεπε να αναλυθεί βαθύτερα προβάλλοντας τα πλεονεκτήματα της πρόληψης, της έγκριτης πληροφορίας, της αυτοματοποίησης των ενεργειών, της αποφυγής των λαθών και των διπλοεγγραφών, της καθυστέρησης της πρόσβασης στην έντυπη πληροφορία και της αύξησης της αποδοτικότητας. Δεν αναφέρονται, ωστόσο, τα ηθικά θέματα και η ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων και του ιατρικού απορρήτου, καθώς και η απαιτούμενη κωδικοποίηση της πληροφορίας, η οποία, μεταξύ των άλλων, συμβάλει και στην ασφάλεια.


Βιβλιογραφία

Ηλιοπούλου, Δ., Κουτσούρης, Δ., Σπύρου, Σ. 2014. Πολιτική Υγείας & Σχεδιασμός Υπηρεσιών Υγείας. Θεματική Ενότητα: ΠΥΣ610 e-Health: Πληροφοριακά Συστήματα & Συστήματα Υγείας. Βασικό Υλικό. Επιμ. Κόννης, Γ., Νεοφύτου, Μ., Σπύρου, Σ., Τάγαρης, Α. Λευκωσία: Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Οικονόμου, Χ. 2012. Το Θεσμικό Πλαίσιο Παροχών Ασθενείας στην Ελλάδα. Αθήνα: Επιστημονικές Εκθέσεις Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών εξελίξεων.

Σφυροέρας, Β. 2013. Γιατί έχουμε ανάγκη την ηλεκτρονική υγεία. Στην Εφημερίδα ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ, σ. 34 (2.11.2013). Βλ. κι εδώ: http://www.sfee.gr/files/page/4-11-13%20-%20DAILY%20PRESS%20UPDATE_1.pdf

Ηλεκτρονικές Πηγές

Good eHealth Knowledge Base. Στο Information Society and Media Directorate-General.  http://www.good-ehealth.org Ημερομηνία Προσπέλασης: 24 Φεβρουαρίου 2014.

Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας. http://www.ekab.gr Ημερομηνία Προσπέλασης: 23 Φεβρουαρίου 2014.

Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικών Δημόσιων Συμβάσεων. Αρχεία Ειδών. http://www.eprocurement.gov.gr Ημερομηνία Προσπέλασης: 24 Φεβρουαρίου 2014.


[1] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 57-58.
[2] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 178.
[3] Βλ. Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικών Δημόσιων Συμβάσεων.
[4] Βλ. Good eHealth Knowledge Base στο
Information Society and Media Directorate-General. Η ίδια πηγή χρησιμοποιήθηκε για την προβολή των παρακάτω διαφανειών.
[5] Βλ. Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας.
[6] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 173-174.
[7] Για την τηλεϊατρική και την Επείγουσα Ιατρική Βοήθεια βλ. Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ.σ. 170-178.
[8] Σφυροέρας (2013), σ.34.
[9] Ηλιοπούλου κ.ά. (2014), σ. 170.
[10] Οικονόμου (2012), σ.σ. 103-104.
[11] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ. 31.
[12] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ.σ. 33-34.
[13] Ηλιοπούλου κ.ά.. (2014), σ.σ. 31-32.

• Η αναγκαιότητα των μεταρρυθμίσεων του ελληνικού συστήματος υγείας. • Το παράδοξο της πολιτικής υγείας ως ευθύνη κάθε χώρας ξεχωριστά και της απαίτησης της Ευρώπης για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω. • Οι προϋποθέσεις και ο πιθανός χαρακτήρας ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας

Περίληψη:

Τα υφιστάμενα προβλήματα του ελληνικού συστήματος υγείας, η οικονομική κρίση και η ανάγκη παραμονής της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθιστούν αναγκαίες και χρήσιμες τις μεταρρυθμίσεις που λαμβάνουν χώρα τα τελευταία έτη στην Ελλάδα. Η κατεύθυνση προς την οιονεί αγορά αναμένεται να ελέγξει το κόστος και να βελτιώσει την ποιότητα παροχής των υπηρεσιών υγείας. Αποτελεί, ωστόσο, οξύμωρο το γεγονός ότι από τη μια πλευρά η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους, ενώ χώρες, όπως η Ελλάδα που βρίσκεται υπό επιτήρηση (μνημόνιο), υποχρεούνται για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω. Διαφαίνεται, έτσι, η έλλειψη στρατηγικής της ΕΕ. Ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα υγείας, υπεύθυνο για το συντονισμό και έλεγχο των οργανισμών παροχής υπηρεσιών υγείας κάθε χώρας, θα βελτίωνε -ενδεχομένως- την ποιότητα των υπηρεσιών, θα ήλεγχε το κόστος και θα μεριμνούσε για την καθολική κάλυψη του πληθυσμού.  

Εισαγωγή

Η οικονομική κρίση που μαστίζει τα τελευταία χρόνια την Ευρωπαϊκή περιφέρεια επηρεάζει τις δημόσιες πολιτικές και τα συστήματα υγείας κάθε χώρας. Η βιωσιμότητα των συστημάτων υγείας και οι αρχές της καθολικότητας, της ισότητας και της αλληλεγγύης αποτελούν ανάγκες πρωταρχικής σημασίας της κάθε χώρας.

Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του ελληνικού συστήματος υγείας θα αναλύσουμε την κατεύθυνση στην οποία κινούνται οι μεταρρυθμίσεις του συστήματος υγείας και εάν αυτές κρίνονται αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητά του. Στη συνέχεια, βασιζόμενοι στο ελληνικό σύστημα υγείας, θα σχολιάσουμε το εξής παράδοξο: αφενός τη διατήρηση της πολιτικής υγείας από την Ελλάδα και αφετέρου τις αποδεκτές δεσμεύσεις για χρηματοδοτικές δεσμεύσεις προς τα κάτω. Τέλος, θα παραθέσουμε μια πιθανή εναλλακτική εμβάθυνση της διαδικασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου θα δημιουργούνταν ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας, προβάλλοντας τις προϋποθέσεις ενός τέτοιου εγχειρήματος και τον πιθανό του χαρακτήρα.

1. Οι μεταρρυθμίσεις του ελληνικού συστήματος υγείας είναι αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητά του;

Το ελληνικό σύστημα υγείας, το οποίο έχει επηρεαστεί και επηρεάζεται συνεχώς από την οικονομική κρίση, υπόκειται σε μεταρρυθμίσεις που κρίνονται χρήσιμες και αναγκαίες για την βιωσιμότητά του. Η μεταρρύθμιση που λαμβάνει χώρα στο ελληνικό σύστημα υγείας έχει επικεντρωθεί κυρίως στη λειτουργική, οικονομική και διαχειριστική του διάσταση επιχειρώντας να αντιμετωπίσει μακροχρόνια προβλήματα.[1]

Το κλασικό υπόδειγμα του κοινωνικού κράτους, όπως αυτό διαμορφώθηκε στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, δεν επέζησε αλώβητο της διαμάχης των υπερασπιστών του κράτους πρόνοιας κατά της νεοσυντηρητικής εκστρατείας. Έτσι, στη Βρετανία της δεκαετίας του ’80 τη θέση του πήρε σταδιακά το πρότυπο των «οιονεί αγορών» το οποίο διασφάλιζε τον κοινωνικό χαρακτήρα που παρήγαγαν οι απρόσωπες γραφειοκρατίες και ενίσχυε τον καταναλωτή, ενώ η ιδιαιτερότητα των οιονεί αγορών έγκειται στην παραγωγή κοινωνικών υπηρεσιών η οποία γίνεται με την ανάθεση συμβολαίων από τις κρατικές αρχές σε οργανισμούς που ανταγωνίζονται μεταξύ τους.[2] Όπως τα κράτη τα οποία κατά την μεταπολεμική περίοδο περιλάμβαναν αμιγώς κρατικά συστήματα υγείας εισήγαγαν τις οιονεί αγορές στο σύστημά τους, έτσι και οι μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό σύστημα υγείας δεν σκοπεύουν στην ενίσχυση του κρατικού συστήματος ή στη δημιουργία ενός φιλελεύθερου, αλλά προσανατολίζονται προς τις οιονεί αγορές.

Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες για τη βιωσιμότητα του ελληνικού συστήματος υγείας λόγω των υφιστάμενων αδυναμιών του συστήματος (ενδογενείς παράγοντες), καθώς έπρεπε ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες να τεθούν οι παράμετροι εκείνες στην κλινική αποτελεσματικότητα, την αποδοτικότητα στη χρήση των πόρων, την ικανοποίηση του ασθενούς, οι οποίες μαζί με το κόστος θα έπρεπε να αποτελούν οδηγούς στην πολιτική μεταρρύθμιση που θα ελάμβανε χώρα. Το ελληνικό σύστημα υγείας, λίγο πριν την υπογραφή του Μνημονίου, αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα τα οποία συνοψίζονται στο κατατετμημένο συνονθύλευμα υπηρεσιών που αδυνατούσε να καλύψει τις πληθυσμιακές ανάγκες, στα προβλήματα στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας, καθώς απουσίαζε ένας φορέας συγκέντρωσης και στη συνέχεια κατανομής των οικονομικών πόρων, στα απαρχαιωμένα συστήματα αποζημίωσης, στις ξεπερασμένες τεχνικές διαχείρισης και διοίκησης των μονάδων υγείας που οδηγούσαν σε σπατάλη πόρων και στην ανυπαρξία μηχανισμού ορθολογικής κατανομής των υγειονομικών πόρων με βάση τις πραγματικές ανάγκες του πληθυσμού.[3] Οι μεταρρυθμίσεις, ακόμη, κρίνονται αναγκαίες και λόγω της οικονομικής κρίσης που διανύει η Ελλάδα και την ανάγκη παραμονής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση (εξωγενείς παράγοντες).

Η θέση για τη δημιουργία ενός ενιαίου φορέα συγκέντρωσης όλων των πόρων που προέρχονται από τη φορολογία και τις ασφαλιστικές εισφορές, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα μονοψωνιακό σύστημα αγοράς υπηρεσιών ώστε να πιέζονται οι προμηθευτές και να βελτιώνουν την αποδοτικότητά τους είχε ήδη διατυπωθεί στα μέσα της δεκαετίας του ’90.[4] Από τις μεταρρυθμίσεις που γίνονται τα τελευταία χρόνια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα γίνεται σαφές ότι δημιουργείται σταδιακά η κατεύθυνση προς οιονεί αγορά, όπου ο Εθνικός Οργανισμός Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ), ο οποίος περιέλαβε τα τέσσερα μεγαλύτερα ασφαλιστικά ταμεία (ΙΚΑ, ΟΓΑ, ΟΠΑΔ, ΟΑΕΕ) και σκοπεύει να ενσωματώσει και άλλα ταμεία, θα είναι το μονοψώνιο -ο αγοραστής- και στη βάση του θα ανταγωνίζονται οι πάροχοι. Ο ΕΟΠΥΥ θα λειτουργεί με αυξημένη διαπραγματευτική δύναμη έναντι των προμηθευτών υγείας.[5] Η διαμόρφωση της αγοράς της πρωτοβάθμιας φροντίδας με βάση την εισαγωγή εσωτερικού ανταγωνισμού μεταξύ των προμηθευτών, κρίνεται ως ικανή συνθήκη να εγγυηθεί την αποδοτικότητα του συστήματος και την άρση των αντινομιών οι οποίες το χαρακτηρίζουν.[6] Στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις εντάσσεται και η ηλεκτρονική συνταγογράφηση η οποία είναι σε θέση να αποφέρει εξοικονόμηση πόρων.[7]

Το ελληνικό σύστημα υγείας, ωστόσο, εξακολουθεί να είναι για τον ασθενή χαοτικό, καθώς δεν έχουν αναπτυχθεί διαδικασίες προσανατολισμού και κατεύθυνσής του προς τις υπηρεσίες υγείας. Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες με την προϋπόθεση όμως η ομογενοποίηση των παροχών υγείας προς όλους τους ασφαλισμένους και η πρόσβαση σε ενιαίο σύστημα παροχής υπηρεσιών υγείας, ως προς το είδος, την  έκταση το ύψος, τον τρόπο και τη διαδικασία χορήγησης να συντελείται προς τα πάνω και συνεπώς να βελτιώνεται το επίπεδο της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης.[8]

2. Η πολιτική υγείας ως ευθύνη κάθε χώρας ξεχωριστά και το παράδοξο της απαίτησης της Ευρώπης για χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω στην ελληνική πραγματικότητα της οικονομικής κρίσης.

Αποτελεί οξύμωρο το γεγονός ότι από τη μια πλευρά οι χώρες της Ευρώπης βαδίζουν προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση βάσει της διαμορφωμένης αγοράς, δεδομένων των ελευθεριών της κυκλοφορίας των προσώπων (αγορά εργασίας γιατρών και νοσηλευτών και λοιπών επαγγελματιών υγείας) και των ελευθεριών διακίνησης των προϊόντων και υπηρεσιών (αγορά και προμήθεια φαρμακευτικών σκευασμάτων και ιατρικών συσκευών, παροχή υπηρεσιών ιδιωτικής και υποχρεωτικής ασφαλιστικής κάλυψης),[9] ενώ παράλληλα, λόγω της αρχής της επικουρικότητας,[10] πολιτικών συμφωνιών και λόγω προβληματικού τρόπου διακυβέρνησης της ευρωπαϊκής ένωσης, η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους και επιβάλλονται χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω, όπως συμβαίνει στην Ελλάδα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη Λευκή Βίβλο που εξέδωσε το έτος 2007 προσδιόριζε τη στρατηγική για την υγιή γήρανση του πληθυσμού, την προστασία της δημόσιας υγείας και την προώθηση δυναμικών συστημάτων υγείας και νέων τεχνολογιών. Η καθολικότητα στην πρόσβαση των υπηρεσιών υγείας όλων των πολιτών των μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ποιότητα των υπηρεσιών, η αλληλεγγύη και η ισοτιμία στην υγεία αποτελούσαν τις βασικές κοινές αρχές του υγειονομικού τομέα στα κράτη μέλη της Ένωσης.[11] Η απάντηση στο ερώτημα κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να εφαρμόσει την παραπάνω στρατηγική για την υγεία, η οποία να είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη είναι αρνητική καθώς τα κράτη μέλη διατηρούν την αποκλειστικότητα της οργάνωσης, παροχής και χρηματοδότησης δίχως η Ένωση να έχει αρμοδιότητα θεσμοθέτησης στον τομέα της υγείας.[12]

Έχει αποδειχθεί διεθνώς ότι οι οικονομικές κρίσεις οδηγούν σε μείωση των δαπανών υγείας και ταυτόχρονη επιδείνωση των δεικτών υγείας του πληθυσμού ειδικά των κατώτερων κοινωνικοοικονομικά στρωμάτων. Η δημοσιονομική κρίση και η ύφεση της ελληνικής οικονομίας των τελευταίων ετών υποχρεώνουν την Ελλάδα να διατηρήσει τις δημόσιες δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη σε επίπεδο κάτω από 6 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ διατηρώντας παράλληλα την καθολική πρόσβαση και βελτιώνοντας την ποιότητα της περίθαλψης.[13]

Η Ελλάδα της οικονομικής κρίσης ασκεί πολιτική υγείας σε επίπεδο χώρας – μέλους, ενώ ταυτόχρονα με το μνημόνιο και με την ιδεολογική σύγκλιση, τη θετική ενοποίηση και την αρνητική ενοποίηση, το Κέντρο της Ευρώπης (οι Βρυξέλλες) πιέζει για οικονομικές προσαρμογές προς τα κάτω. Αποτελεί οξύμωρο η πολιτική υγείας στην Ελλάδα να ασκείται από την ίδια τη χώρα όταν είναι υποχρεωμένη να το κάνει με μικρότερο κόστος. Έτσι, τίθεται το ερώτημα σε ποιο βαθμό οι μεταρρυθμίσεις που επιχειρούνται είναι μια προσπάθεια εξορθολογισμού του τρόπου λειτουργίας του συστήματος υγείας και όχι απλώς ένα μέσο περιορισμού του δημοσιονομικού βάρους και ένας μηχανισμός εσωτερικής υποτίμησης και απαξίωσης του ανθρώπινου παραγωγικού δυναμικού της χώρας.[14]

Παρ’ όλες τις μεταρρυθμίσεις που υποχρεούται η Ελλάδα να πραγματοποιήσει (μέτρα για την αύξηση της αποδοτικότητας των νοσοκομείων, συμπίεση μισθών, έλεγχος των δαπανών υγειονομικού υλικού, μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης, ενοποίηση των ταμείων, ηλεκτρονική συνταγογράφηση φαρμάκων και εξετάσεων για μείωση των δαπανών),[15] είναι υποχρεωμένη συνάμα να ασκεί η ίδια την πολιτική υγείας στους πολίτες της. Το παράδοξο έγκειται στο γεγονός ότι η ίδια η Ευρώπη δεν προέβλεψε την προστασία των αδύναμων χωρών της, επιτρέποντας την είσοδο στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Παρ’ όλα αυτά η Ευρώπη επηρεάζει την κάθε χώρα υπό επιτήρηση με διάφορους τρόπους: θετική ενοποίηση, αρνητική ενοποίηση, ιδεολογική σύγκλιση (επιβολή μέτρων, απαγορεύσεις, δεσμεύσεις, κατευθύνσεις) και την καθιστά όμηρο στις βουλές των εκάστοτε εμπειρογνωμόνων, τεχνοκρατών και διαπραγματευτών.

3. Οι προϋποθέσεις και ο πιθανός χαρακτήρας ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος χρηματοδότησης των υπηρεσιών υγείας 

Για την εξάλειψη του οξύμωρου φαινομένου της διαδικασίας που λαμβάνει χώρα και μειώνει την αυτονομία του έθνους – κράτους και την αυτονομία της κοινωνικής του πολιτικής, ενώ, παράλληλα, κρατάει την πολιτική υγείας σε τοπικό επίπεδο χώρας – μέλους μπορούν να προταθούν εναλλακτικοί τρόποι άσκησης της πολιτικής υγείας. Ένας εναλλακτικός τρόπος για να διατηρηθεί η καθολική κάλυψη του ευρωπαϊκού πληθυσμού και η πρόσβασή του σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, πιθανόν, θα μπορούσε να ήταν η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος υγείας και χρηματοδότησης (όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής), το οποίο θα είχε την έδρα του στις Βρυξέλλες. Θα μπορούσε, δηλαδή, όπως στις ΗΠΑ, το ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα υγείας να βασίζεται σε τέσσερις συντελεστές, λειτουργώντας όμως με διαφορετικό τρόπο και αποφεύγοντας το φιλελεύθερο στοιχείο. Πρώτον, οι αγοραστές (άτομα, επιχειρήσεις που πληρώνουν την ασφάλιση υγείας των υπαλλήλων τους και οι κυβερνήσεις), και δεύτερον οι ασφαλιστές να αντικατασταθούν από έναν οργανωμένο φορέα αγοραστή, όπως είναι στην Ελλάδα ο ΕΟΠΥΥ, αποτελώντας τον κύριο αγοραστή της φροντίδας υγείας της κάθε χώρας. Τρίτον, οι παροχείς (νοσοκομεία, ιδιωτικές κλινικές, υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, φαρμακεία, ιατροί κ.ά.) να υπόκεινται στο έναν και μοναδικό οργανισμό παροχής υπηρεσιών υγείας σε κάθε χώρα. Τόσο ο κύριος αγοραστής των υπηρεσιών υγείας κάθε χώρας όσο και οι παροχείς θα υπάγονται απευθείας στο κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας. Τέλος, οι προμηθευτές (φαρμακευτικές εταιρείες, εταιρείες φαρμακευτικών ειδών) να έχουν εισαχθεί ανταγωνιστικά (οιονεί αγορά) σε κάθε χώρα και να ελέγχονται από το κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας.[16]

Για ένα τέτοιο εγχείρημα πρέπει να ελεγχθεί η συμβατότητα του τρόπου ενοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το κοινωνικό μοντέλο πρόνοιας που έχει ζήσει η Ευρώπη μετά. το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν σχηματίσθηκαν τα κράτη πρόνοιας των χωρών. Η εισαγωγή των οιονεί αγορών σε κάθε χώρα είναι απαραίτητη ώστε να κτιστεί στη συνέχεια ένα κοινό ευρωπαϊκό, πλέον, σύστημα υγείας το οποίο θα αποσκοπεί στην καθολική κάλυψη του πληθυσμού, στις ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και στο διαχειρίσιμο οικονομικό κόστος.

Μπορεί, για παράδειγμα, να αντιστοιχεί συγκεκριμένη δαπάνη για κάθε πολίτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ, πρέπει να ληφθεί υπόψη και η ανομοιογένεια των χωρών της ΕΕ ως προς την κουλτούρα και τον πολιτισμό τους. Πρέπει να εξετασθεί εάν και σε ποιο βαθμό οι ευρωπαίοι πολίτες έχουν ευρωπαϊκή συνείδηση και κατά πόσο οι χώρες που απολαμβάνουν συστήματα υγείας αυξημένων παροχών (π.χ. σκανδιναβικό μοντέλο) είναι διατεθειμένες να απωλέσουν πιθανόν μέρος των παροχών τους προς τους πολίτες. Είναι πιθανό, λοιπόν, ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα υγείας να σταθεί ικανό να διατηρήσει την υγεία ως κοινωνικό αγαθό σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Συμπεράσματα

Για τη βιωσιμότητα του ελληνικού συστήματος υγείας οι μεταρρυθμίσεις που επιχειρούνται τα τελευταία έτη κρίνονται αναγκαίες και χρήσιμες, καθώς, υφίστανται σοβαρές αδυναμίες στο ελληνικό σύστημα υγείας, ενώ η αναγκαιότητα των μεταρρυθμίσεων επιβάλλεται και λόγω της οικονομικής κρίσης που διανύει η Ελλάδα και της ανάγκης παραμονής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι μεταρρυθμίσεις στο σύστημα υγείας κατευθύνονται κυρίως προς την εισαγωγή των οιονεί αγορών με τον ΕΟΠΥΥ ως κύριο φορέα συγκέντρωσης όλων των πόρων που προέρχονται από τη φορολογία και τις ασφαλιστικές εισφορές, ενώ οι προμηθευτές θα πιέζονται και θα βελτιώνουν την αποδοτικότητά τους. Οι μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες και χρήσιμες με την προϋπόθεση όμως τη βελτίωση του επιπέδου της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης.

Το γεγονός ότι από τη μια πλευρά οι χώρες της Ευρώπης βαδίζουν προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ενώ παράλληλα η πολιτική υγείας παραμένει σε επίπεδο χώρας – μέλους και επιβάλλονται χρηματοδοτικές προσαρμογές προς τα κάτω, αποτελεί οξύμωρο φαινόμενο. Η Ελλάδα που βρίσκεται υπό επιτήρηση (μνημόνιο) καλείται να μειώνει τις δημόσιες δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη διατηρώντας παράλληλα την καθολική κάλυψη του πληθυσμού σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας Έτσι, ο σκοπός των μεταρρυθμίσεων καθίσταται αμφισβητήσιμος. Αποτελεί, ωστόσο, παράδοξο το γεγονός ότι η ίδια η Ευρώπη δεν προέβλεψε την προστασία των αδύναμων χωρών της, για την αποτροπή τους στην εισαγωγή καθεστώτος μνημονίου.

Η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος υγείας, το οποίο θα ελέγχει και θα συντονίζει τους οργανισμούς υπηρεσιών παροχής υγείας κάθε χώρας (ΕΟΠΥΥ στην Ελλάδα), θα εξάλειπτε αφενός το παραπάνω οξύμωρο φαινόμενο και αφετέρου, με την εισαγωγή οιονεί αγορών (ανταγωνισμός των προμηθευτών) θα στόχευε, στον έλεγχο του κόστους, στη βελτίωση της παροχής των υπηρεσιών υγείας και στην καθολική κάλυψη του ευρωπαϊκού πληθυσμού.


Βιβλιογραφία

Αθανασάκης, Κ., Βεντούρης, Ν., Καπάκη, Β., Καραμπλή, Ε., Μυλωνά, Κ., Μυλωνάς, Χ. Ολλανδέζος, Μ., Πάλακα, Ε., Παπαγεωργίου, Ε., Παρατσιώκας, Ν., Ρελάκης, Γ., Σκρουμπέλος, Α., Βασιλική Τσιάντου, Β. 2011. Δαπάνες Υγείας και Πολιτικές Υγείας στην Ελλάδα την περίοδο του Μνημονίου. Αθήνα: Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών.

Bodenheimer, Τ., Grumbach, Κ. 2010. Συγκρούσεις και Αλλαγές στο σύστημα φροντίδας υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Στο Κατανοώντας την Πολιτική Υγείας. Μια κλινική προσέγγιση. επιμ. ελληνικής έκδοσης Σουλιώτης Κ. Αθήνα: Παρισιάνου, σ.σ. 175-184.

Οικονόμου, Χ. 2012. Το Θεσμικό Πλαίσιο Παροχών Ασθενείας στην Ελλάδα. Αθήνα: Επιστημονικές Εκθέσεις Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών εξελίξεων.

Οικονόμου, X. 2011. Η Επίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα Συστήματα Υγείας των Χωρών Μελών. Στο Η Κοινωνική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης του Σακελλαρόπουλου Θ. Αθήνα: Διόνικος, σ.σ. 403-440.

Ματσαγγάνης, Μ. 1994. Μεταρρυθμίσεις Τύπου Οιονεί Αγορών σε Δημόσια Συστήματα Υγείας. Στο Ε΄ Επιστημονικό Συνέδριο – Όρια και Σχέσεις Δημόσιου και Ιδιωτικού. Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο, σ.σ. 371-385.

Σκρουμπέλος, Α., Καπάκη, Β., Αθανασάκης, Κ. Σουλιώτης, Κ., Κυριόπουλος, Γ. 2012. Ανασυγκρότηση και Χρηματοδότηση της Ασφάλισης Υγείας. Το εγχείρημα του Εθνικού Οργανισμού Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ). Αθήνα: Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας.

Ηλεκτρονικές Πηγές

Σύνταγμα της Ευρώπης. Οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων της Ένωσης. Η αρχή της επικουρικότητας και ο ρόλος των εθνικών κοινοβουλίων. Στο Europa. http://europa.eu/scadplus/constitution/subsidiarity_el.htm Ημερομηνία προσπέλασης: 1.12.2013.


[1] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[2] Ματσαγγάνης (1994), σ. 372.

[3] Οικονόμου (2012), σ. 95.

[4] Οικονόμου (2012), σ.σ. 95-96.

[5] Οικονόμου (2012), σ. 99.

[6] Σκρουμπέλος κ.ά. (2012) ,σ. 49.

[7] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[8] Οικονόμου (2012), σ. 99.

[9] Οικονόμου (2011), σ.σ. 409-426.

[10] Για την αρχή της επικουρικότητας βλ. (Ηλεκτρονικές Πηγές) Europa. Σύνταγμα της Ευρώπης.

[11] Οικονόμου (2011), σ. 403.

[12] Οικονόμου (2011), σ.σ. 403-404.

[13] Αθανασάκης κ.ά. (2011), σ.σ. 59-62.

[14] Οικονόμου (2012), σ. 97.

[15] Οικονόμου (2012), σ. 105.

[16] Για το σύστημα φροντίδας υγείας των ΗΠΑ βλ. Bodenheimer & Grumbach (2010), σ.σ. 175-176.

Οι τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας, Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας των Χωρών τη ΕΕ-15 και Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών (ο ρόλος των Δρώντων και ο ρόλος του Πλαισίου)

Περίληψη:

Οι μελέτες των Titmuss (1974), Esping-Endersen (1990) και Ferrera (1996) αποσαφηνίζουν τα χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής προστασίας (ΣΚΠ)∙ του Σοσιαλδημοκρατικού, του Συντηρητικού-Κορπορατιστικού, του Φιλελεύθερου και του Νοτιοευρωπαϊκού. Στα ΣΚΠ τοποθετούνται οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ΕΕ-15. Η Ελλάδα κατατάσσεται στο Νοτιοευρωπαϊκό Μοντέλο, καθώς φέρει τα χαρακτηριστικά του εν λόγω συστήματος. Ο ρόλος των δρώντων (ομάδες συμφερόντων, συνδικάτα, άτομα, πολιτικοί, ΜΜΕ) δημιουργεί μια έντονη και ενεργητικά αμφίδρομη σχέση μεταξύ αυτών και των σχεδιαστών της πολιτικής υγείας στην Ελλάδα. Οι δρώντες είναι ενεργητικοί και αντιστέκονται σθεναρά σε όποιες μεταβολές κρίνουν ότι θίγονται τα συμφέροντά τους. Λειτουργούν δε σαν «βασίλισσες» στην σκακιέρα του Le Grand (2007). Το περιβάλλον (πλαίσιο), ο ρόλος του οποίου μπορεί να ερμηνευθεί βάσει της θεωρίας του ιστορικού θεσμισμού, έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να αποτελεί γόνιμο έδαφος δράσης των δρώντων με συγκεκριμένους τρόπους. Μια αλλαγή στο «πλαίσιο», η οποία μπορεί να επιτευχθεί, εκτός των άλλων, και λόγω σημαντικών συγκυριών, π.χ. λόγω της σημερινής οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, ενδέχεται να μεταβάλλει και το ρόλο των δρώντων. 

Εισαγωγή

Οι τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας προάγουν την επιστημονική έρευνα στον τομέα της σύγκρισης και της παραγωγής. Στην παρούσα μελέτη σχολιάζονται οι ποικίλες τυπολογίες των συστημάτων Κοινωνικής Προστασίας και σ’ ένα πίνακα τοποθετούνται οι χώρες της ΕΕ-15 με τα βασικά τους χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια, αναλύεται ο ρόλος των «δρώντων» (ομάδες συμφερόντων, συνδικάτα, άτομα, πολιτικοί, ΜΜΕ) στο ελληνικό σύστημα Κοινωνικής Προστασίας το οποίο ο Ferrera (1996) ενέταξε στα χαρακτηριστικά του Νότιου Μοντέλου. Έπειτα, σκιαγραφείται ο ρόλος του «πλαισίου» στην ελληνική πραγματικότητα, ο οποίος μπορεί να ερμηνευτεί με τη θεωρία του ιστορικού θεσμισμού.

1. Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας

1.1. Τυπολογία

Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας, τα τελευταία χρόνια, ταξινομήθηκαν βάσει τεσσάρων κριτηρίων τα οποία συνοψίζονται: α) στη μορφή της ασφαλιστικής κάλυψης (επιλεκτική ή καθολική), β) στην οργάνωση του συστήματος κοινωνικής προστασίας, η οποία σχετίζεται με τη νομική μορφή (Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου ή Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου) και το φάσμα των παροχών του φορέα, γ) στην ποιότητα των παροχών και δ) στη χρηματοδότηση (εισφορές ή φορολογία). Η τυπολογία των συστημάτων κοινωνικής πολιτικής, όπως παραδόθηκε σήμερα, είναι αποτέλεσμα ιστορικών μελετών του Titmuss (1974), του Esping-Endersen (1990) και του Ferrera (1996). Ο Titmuss διέκρινε τρία μοντέλα κράτους πρόνοιας: α) το Υπολειμματικό Μοντέλο, στο οποίο σε ένα σύστημα ελεύθερης αγοράς το κράτος πρόνοιας ασκεί υποβοηθητικό ρόλο για την κάλυψη των κοινωνικών αναγκών, β) το Βιομηχανικό Μοντέλο, στο οποίο επιλέγονται οι κοινωνικές παροχές βάσει της ασφάλισης της εργασίας και μόνο οι ασφαλισμένοι απολαμβάνουν τις παροχές και γ) το Θεσμικό-Αναδιανεμητικό Μοντέλο, στο οποίο ο ρόλος του κράτους είναι καθοριστικός και το σύνολο του πληθυσμού απολαμβάνει ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών υπηρεσιών.[1] Κατά τον Esping-Endersen, ο οποίος μελέτησε τη σχέση μεταξύ του κράτους, της αγοράς και της οικογένειας στην κάλυψη των κοινωνικών αναγκών και το βαθμό από-εμπορευματοποίησης της κοινωνικής πολιτικής, διακρίνονται τρεις περιπτώσεις «προνοιακών καθεστώτων»: α) το Φιλελεύθερο ΚαθεστώςΑγγλοσαξονικό Πρότυπο), όπου ο ρόλος του κράτους είναι συμπληρωματικός με την αγορά, β) το Συντηρητικό ΚαθεστώςΗπειρωτικό Πρότυπο), όπου οι κοινωνικές υπηρεσίες προσφέρονται από το κράτος αναλόγως με τη θέση των πολιτών στην εργασία και την κοινωνία και γ) το Σοσιαλδημοκρατικό ΚαθεστώςΣκανδιναβικό Πρότυπο), όπου το κράτος παρέχει καθολική κάλυψη, καθώς η πρόσβαση στην κοινωνική παροχή θεωρείται δικαίωμα για όλους τους πολίτες. Στη συνέχεια, ο Ferrera συμπεριέλαβε τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, καθώς διαπίστωσε ότι τα προαναφερόμενα μοντέλα δεν αναφέρονται σ’ αυτές. Το Νότιο Μοντέλο του Ferrera περιλαμβάνει τις χώρες  (βλ. πίνακα 1) που μόνο τις τελευταίες δεκαετίες απολαμβάνουν δημοκρατικά καθεστώτα. Είναι δε μικτό καθώς περιλαμβάνει χαρακτηριστικά του Μοντέλου Bismarck (τομέας Κοινωνικής Ασφάλισης, αυτοδιοικούμενα ταμεία ασφάλισης, ασφαλιστικές εισφορές, εξωνοσοκομειακή δραστηριότητα των ιατρών) και του Μοντέλου Beveridge (αυξημένος κρατικός παρεμβατισμός, κύρια πηγή χρηματοδότησης ο κρατικός προϋπολογισμός, καθολική κάλυψη του πληθυσμού).[2]

Στη συνέχεια της μελέτης μας, με τη μορφή ενός πίνακα, παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής προστασίας και τοποθετούνται αντίστοιχα οι δεκαπέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ-15).[3]


1.2. Συστήματα Κοινωνικής Προστασίας των χωρών ΕΕ-15

Πίνακας 1-Ομαδοποίηση των χωρών της ΕΕ-15 σε διακριτά συστήματα κοινωνικής προστασίας και βασικά χαρακτηριστικά των συστημάτων αυτών

 

Σύστημα Κοινωνικής Προστασίας

 

Χώρα

 

Βασικά Χαρακτηριστικά

Σοσιαλδημοκρατικό

 

Δανία, Σουηδία, Φιλανδία, Ολλανδία.

Κυριαρχεί η αρχή της πλήρους από-εμπορευματοποίησης των αγαθών και οι παροχές επεκτείνονται και στα μεσαία στρώματα. Η δε κάλυψη είναι καθολική χωρίς διακρίσεις. Προωθείται η κοινωνική ισότητα, ενώ ο κεντρικός ρόλος του κράτους είναι αναδιανεμητικός. Στόχος της κοινωνικής πολιτικής είναι η επίτευξη πλήρους απασχόλησης και η ισότητα μεταξύ των πολιτών. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης είναι οι βασικοί φορείς σχεδιασμού, χρηματοδότησης και παροχής προσωπικών κοινωνικών υπηρεσιών σε ευπαθείς πληθυσμιακές ομάδες. Η δε χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας προέρχονται είτε από την Κεντρική Διοίκηση είτε από τα έσοδα των ΟΤΑ.

Συντηρητικό-Κορπορατιστικό

 

Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, Αυστρία, Λουξεμβούργο.

Το δικαίωμα στην ασφάλιση και στις παροχές σχετίζεται με την απασχόληση του ατόμου. Το κράτος υποκαθιστά την αγορά στην παροχή υπηρεσιών και η ιδιωτική ασφάλιση είναι περιορισμένη. Αναδεικνύεται η σημαντικότητα του θεσμού της οικογένειας, καθώς στην περίπτωση που δεν καλυφθούν οι ανάγκες από το οικογενειακό δίκτυο αναζητούνται κοινωνικές υπηρεσίες από την Τοπική Κοινότητα, τις εθελοντικές οργανώσεις και την Κεντρική Διοίκηση. Προωθείται ο κοινωνικός διάλογος μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και εδραιώνονται ταξικές διαφορές δημιουργώντας ομάδες προνομιούχων (συνδικάτα, ομάδες πίεσης) και διχάζοντας το συνδικαλιστικό κίνημα. Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις αποτελούν τους κύριους φορείς παροχής Προσωπικών Κοινωνικών Υπηρεσιών.

Φιλελεύθερο

 

Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία.

Πραγματοποιείται έλεγχος του εισοδήματος για την παροχή κοινωνικής προστασίας. Κυριαρχούν οι ιδιωτικές ασφάλειες και ενισχύεται ο ιδιωτικός τομέας, καθώς επιχορηγείται η ιδιωτική πρωτοβουλία. Καθορίζονται εξ αρχής οι αποδέκτες των κοινωνικών παροχών βάσει τις ανάγκες τους, ενώ το ύψος των κρατικών παροχών είναι χαμηλό. Διαφοροποιούνται οι φτωχοί με τους πλούσιους και τα φαινόμενα της φτώχειας και κοινωνικών ανισοτήτων είναι έντονα.

Νοτιοευρωπαϊκό

Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία

Υψηλός βαθμός μεταβιβαστικών πληρωμών – συντάξεων. Απουσιάζει η εθνική πολιτική ελάχιστου εισοδήματος. Ο καταμερισμός της κοινωνικής προστασίας απέναντι στους κοινωνικούς κινδύνους είναι ανισομερής. Όπως ανισομερής είναι και ο καταμερισμός του φορολογικού βάρους μεταξύ των πολιτών. Χαμηλή ποιότητα παρεχομένων υπηρεσιών. Χρηματοδότηση του τομέα της υγείας κυρίως από τη φορολογία. Η λειτουργία του κράτους διέπεται από έντονα πελατειακά χαρακτηριστικά. Σημαντικός ο ρόλος του εθελοντικού τομέα της  Εκκλησίας στο πεδίο της κοινωνικής προστασίας και της οικογένειας.


2. Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών

Για την ανάλυση των πολιτικής υγείας στην Ελλάδα θα λάβουμε υπ’ όψιν μας το παρακάτω σχήμα (εικ. 1). Οι «δρώντες (actors)» διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής υγείας, η οποία υποδηλώνεται στο παρακάτω σχήμα (εικ.1) ως το «περιεχόμενο (content)». Η πολιτική «διαδικασία (process)», η οποία σχετίζεται με τις διαδικασίες και τη σχεδίαση της πολιτικής, μαζί με το «περιεχόμενο (content)» και τους «δρώντες (actors)» αποτελούν το «πλαίσιο (content)».

Εικόνα 1: Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών -Πολιτικής Υγείας

Εικόνα 1: Ανάλυση Δημοσίων Πολιτικών -Πολιτικής Υγείας

2.1 Ο ρόλος των Δρώντων

Κατά τον LE Grand (2007), ο σχεδιασμός της δημόσιας πολιτικής είναι άρρηκτα συνυφασμένος με την αντίληψη ότι οι σχεδιαστές της πολιτικής και εκείνοι που  απολαμβάνουν τις παροχές καθοδηγούνται από συγκεκριμένα κίνητρα (εσωτερικές επιθυμίες που υποκινούν ενέργειες), διαθέτουν συγκεκριμένες δυνατότητες (δράσεις που υποστηρίζουν αυτές τις ενέργειες) και συμπεριφέρονται με συγκεκριμένους τρόπους.[4] Έτσι, εάν οι σχεδιαστές ενός συστήματος πολιτικής υγείας θεωρήσουν ότι όλοι οι άνθρωποι υποκινούνται από τα προσωπικά τους συμφέροντα, είναι δηλαδή «κατεργάρηδες» κατά τον Le Grand, θα οδηγηθούν σε ένα διαφορετικό σύστημα από εκείνο που θα οδηγηθούν οι σχεδιαστές της πολιτικής υγείας, οι οποίοι θεωρούν ότι οι άνθρωποι διακατέχονται από αλτρουιστικά κίνητρα («ιππότες» κατά τον Le Grand). Αντίστοιχα, οι σχεδιαστές θα λειτουργήσουν διαφορετικά εάν θεωρήσουν τους δημοσίους υπαλλήλους και όσους απολαμβάνουν τα οφέλη από τις δημόσιες υπηρεσίες ως παθητικά θύματα των περιστάσεων (πιόνια), από εκείνους που θα τους θεωρήσουν «βασίλισσες» (οι ισχυρότεροι της σκακιέρας του Le Grand), δηλαδή ως άτομα που δρουν ενεργητικά.[5] Οι χαρακτηρισμοί «κατεργάρηδες» και «βασίλισσες» αποτελούν στοιχεία ενός ακραίου φιλελεύθερου συστήματος, ενώ οι χαρακτηρισμοί «ιππότες» και «πιόνια» αποτελούν στοιχεία ενός ακραίου σοσιαλδημοκρατικού συστήματος. [6]

Στο μικτό ελληνικό σύστημα υγείας, το οποίο αποτελείται από τα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν παραπάνω (πίνακας 1) και δεν προσδιορίζεται βεβαίως ως ακραίο φιλελεύθερο ή ακραίο σοσιαλδημοκρατικό, οι δρώντες  που  συμβάλουν σημαντικά στη διαμόρφωση του ελληνικού συστήματος υγείας, φαίνεται να αντιμετωπίζονται είτε ως «πιόνια» είτε ως «βασίλισσες» από τους σχεδιαστές της πολιτικής. Η δε υποχρεωτική ασφάλιση, για παράδειγμα, όλων των εργαζομένων σε δημόσιους φορείς ασφάλισης, θα μπορούσαμε να πούμε πως αποτελεί στοιχείο «πιονιών» στην πολιτική σκακιέρα του Le Grand, διότι οι εργαζόμενοι στερούνται την επιλογή ιδιωτικής ή δημόσιας ή καμιάς ασφάλισης. Ακόμη, βάσει των παραδειγμάτων που ακολουθούν, οι σχεδιαστές της πολιτικής υγείας δεν έλαβαν υπ’ όψιν τους τις επιθυμίες ή τις προτάσεις των δρώντων ώστε να προβούν στις μεταρρυθμίσεις του 1983 και του 2000. Οι δρώντες, αρχικά, αντιμετωπίστηκαν ως «πιόνια», ενώ όταν οι δρώντες εναντιώθηκαν στην επιβολή των μεταρρυθμίσεων αντιμετωπίστηκαν ως «βασίλισσες» με αποτέλεσμα την αποτυχία εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων.

Οι ομάδες συμφερόντων που εναντιώνονται στις μεταρρυθμίσεις καθιστούν το περιβάλλον της πολιτικής υγείας περισσότερο πολύπλοκο. Δύο σημαντικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα, οι οποίες δεν κατάφεραν να εφαρμοστούν λόγω της αντίδρασης των ομάδων συμφερόντων (1983-1984 και 2000-2002, αν και η πρώτη εφαρμόστηκε μόνο εν μέρη),[7] αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα του ρόλου των δρώντων στην Ελλάδα. Τα συμφέροντα των ιατρών θίχτηκαν, καθώς οι μεταρρυθμίσεις του 1983 συμπεριελάμβαναν την απαγόρευση άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος σε ιδιωτικό επίπεδο. Τα αυτόνομα ασφαλιστικά ταμεία αντέδρασαν, όπως και συνδικάτα που εκπροσωπούσαν επαγγελματικές ομάδες που απολάμβαναν ενισχυμένα προνόμια υγειονομικής περίθαλψης (π.χ. ΔΕΗ, Τράπεζες, Τηλεπικοινωνίες κ.ά.). Εν ολίγοις, σε ορισμένες ομάδες συνέφερε εκείνο το υφιστάμενο κατακερματισμένο σύστημα, με αποτέλεσμα την μη ενοποίηση των ασφαλιστικών ταμείων και τη συνεχή αύξηση των ιδιωτικών εξόδων για την υγειονομική περίθαλψη. Μετά το 1993 οι γιατροί αντιστάθηκαν ξανά στην αλλαγή διαχείρισης του συστήματος των δημόσιων νοσοκομείων επικαλούμενοι την απειλή της μονιμότητάς τους και την εγκαθίδρυση νεοφιλελεύθερων πολιτικών.[8]

Η μεταρρύθμιση του 2000, μεταξύ άλλων, περιλάμβανε και πρόταση για τη δημιουργία ενός φορέα ελέγχου ποιότητας που θα συγκέντρωνε στοιχεία αναφορικά με την απόδοση των ιατρών και των νοσοκομείων, ενώ εξ αρχής διακρινόταν από σαφήνεια των μεταρρυθμίσεων. Τελικά, προκλήθηκε η έντονη αντίδραση των άμεσα εμπλεκόμενων ομάδων συμφερόντων (γιατροί του ΙΚΑ, νοσοκομειακοί και ιδιώτες γιατροί, δημόσιοι υπάλληλοι νοσοκομείων και ασφαλιστικών ταμείων), καθώς θεωρήθηκε ότι απειλήθηκαν τα προνόμιά τους. Οι γιατροί, οι οποίοι εναντιώθηκαν στην υποχρεωτική επιλογή μεταξύ ιδιωτικής άσκησης της ιατρικής και του ΕΣΥ (Εθνικού Συστήματος Υγείας) εναντιώθηκαν ακόμη και στην απόφαση του Αρείου Πάγου που δεν ικανοποιούσε τα συμφέροντά τους, έχοντας στο πλευρό τους τα ΜΜΕ (Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης).[9] Αναδεικνύεται δε και ο ρόλος των ΜΜΕ, ως κατηγορία δρώντων, ο οποίος, σ’ αυτήν την περίπτωση ενίσχυσε τα αιτήματα και τη σύγκρουση των δρώντων ομάδων συμφερόντων με τους πολιτικούς.[10] Οι γιατροί, ως «βασίλισσες», δέχτηκαν την αντιπρόταση της κυβέρνησης να χρησιμοποιούν αποκλειστικά το νέο τότε νοσοκομείο «Αττικό» στο Χαϊδάρι, μόνο αφού αντικαταστάθηκε ο υπουργός υγείας από έναν πρώην καθηγητή ιατρικής[11], ενώ παρέμεινε ελεύθερη η επιλογή τους να ασκούν το επάγγελμά τους τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα.[12]


2.2  Ο ρόλος του Πλαισίου

Ο ρόλος του «πλαισίου» στο ελληνικό σύστημα υγείας μπορεί να ερμηνευτεί με βάση τον ιστορικό θεσμισμό. Στο ελληνικό πλαίσιο του κορπορατισμού οι θεσμοθετημένες ομάδες συμφερόντων δρουν ενεργητικά στη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Εξάλλου, ένας μεγάλος αριθμός μελετητών ερευνούν διαχρονικά το ρόλο και την επίδραση των ομάδων συμφερόντων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων σε επιμέρους τομείς της πολιτικής. Ο κορπορατισμός στην Ελλάδα, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον ισχυρό έλεγχο του κράτους πάνω στα οργανωμένα συμφέροντα προκαλεί μια αμφίδρομη και δυναμική σχέση μεταξύ κράτους και οργανώσεων με αποτέλεσμα της εξυπηρέτηση προσωπικών και κομματικών  συμφερόντων.[13]

Από το πλαίσιο του νεο-θεσμισμού, στον οποίο περιλαμβάνονται ο ορθολογικός, ο κοινωνιολογικός και ο ιστορικός θεσμισμός προκύπτει η δυναμική των τυπικών και άτυπων κανόνων, όπως καθιερώθηκαν είτε βάσει των προτιμήσεων και των υπολογισμών των φορέων είτε με βάση το κοινωνιολογικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν οι οργανώσεις, καθώς και όπως οι θεσμοί μελετήθηκαν βάσει της χρονικής στιγμής εμφάνισής τους και των αργών αλλά και δύσκολων μεταβολών που ενδέχεται να υποστούν στο χρόνο.[14] Η σημερινή ελληνική οικονομική κρίση ενδέχεται να αλλοιώσει ή και να μεταβάλει σημαντικά το ρόλο των θεσμών (τυπικών και άτυπων κανόνων) με αποτέλεσμα τη ριζική μεταβολή τού πλαισίου.

Η θεωρία της πολιτισμικής προσέγγισης του ιστορικού θεσμισμού καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι θεσμοί παρέχουν πληροφορίες που επηρεάζουν τις ταυτότητες, την εικόνα περί εαυτού και τις προτιμήσεις των δρώντων. Ακόμη, η θεωρία της υπολογιστικής προσέγγισης του ιστορικού θεσμισμού εξηγεί τη διατήρηση των θεσμών διότι τα άτομα –ειδικά εκείνα που κατέχουν εξουσία- υπολογίζουν ότι τυχόν απόκλιση από την τροχιά θα επιφέρει ζημία.[15] Όταν οι υφιστάμενοι θεσμοί αντικατοπτρίζουν τα ευρύτερα χαρακτηριστικά της οικονομίας και όταν οι θεσμοί ωφελούν σημαντικές ομάδες οργανωμένων συμφερόντων, όπως στα προαναφερθέντα παραδείγματα, αυξάνονται οι πιθανότητες αντίστασης των ομάδων και της μη επιτυχούς μεταρρύθμισης. Τα θεσμικά πλαίσια από τη στιγμή που αποφασίζονται είναι αρκετά δύσκαμπτα και η εγκατάσταση ενός νέου θεσμού κρίνεται εφικτή από τους ισχυρούς παίκτες μόνο στην περίπτωση που θα πειστούν ότι θα δημιουργήσει μεγαλύτερα οφέλη.[16] Έτσι συνέβη στο προαναφερθέν παράδειγμα με το συμβιβασμό των ιατρών στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων του 2000, όταν ανέλαβε καθήκοντα υπουργού υγείας ένας ιατρός, αφού θεωρήθηκε πως έτσι θα εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα των ιατρών, αν και τελικά οι μεταρρυθμίσεις δεν πραγματοποιήθηκαν.

Συμπεράσματα

Οι μελετητές της πολιτικής επιχείρησαν την ταξινόμηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας βάσει ειδικών κριτηρίων που αναπτύχθηκαν στην παρούσα εργασία και αποτελούν εργαλεία στην κατανόηση της πολιτικής υγείας σε κάθε χώρα. Η Ελλάδα χαρακτηρίζεται από το Νότιο Μοντέλο του Ferrera, ενώ φέρει και χαρακτηριστικά του Μοντέλου Bismarck και του Μοντέλου Beveridge.

Ο ρόλος των «δρώντων» (ομάδες συμφερόντων, άτομα, πολιτικοί, συνδικάτα, ΜΜΕ) στην Ελλάδα είναι ισχυρός, όπως αποδείχθηκε στις μεταρρυθμίσεις του 1983 και του 2000, καθώς οι δρώντες, σε ορισμένες περιπτώσεις, υπολογίστηκαν στη σκακιέρα του Le Grand ως «πιόνια» αλλά αντιμετωπίστηκαν κυρίως ως «βασίλισσες». Ο δε ρόλος και η διαμόρφωση του «πλαισίου», το οποίο αποτελεί το περιβάλλον των δρώντων, ερμηνεύεται βάσει της θεωρίας του ιστορικού θεσμισμού.

Μελλοντικές μελέτες, πιθανόν, να είναι σε θέση να αναλύσουν με σαφήνεια εάν η σημερινή οικονομική κρίση, λόγω της οποίας -μεταξύ άλλων- ενοποιήθηκαν τα ασφαλιστικά ταμεία στον ενιαίο ΕΟΠΥΥ, κλείνουν ή αναδιαρθρώνονται δημόσιοι φορείς υγείας και απολύονται ή μετακινούνται δημόσιοι υπάλληλοι, σταθεί ικανή ή η κυρίαρχη αιτία να μεταβληθεί η υπόσταση του ελληνικού πλαισίου και κατά συνέπεια του ρόλου του και του ρόλου των δρώντων στο πεδίο της πολιτικής υγείας.


Βιβλιογραφία

Ferrera, M. 1999. Η Ανασυγκρότηση του Κοινωνικού Κράτους στη Νότια Ευρώπη. Στο Προοπτικές του Κοινωνικού Κράτους στη Νότια Ευρώπη. Επιμ. Ματσαγγάνης, Μ. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ.σ. 33-65.

Le Grand, J. 2007. Κίνητρα, Δράσεις και Δημόσια Πολιτική. «Ιππότες» και «Κατεργάρηδες», «Πιόνια» και «Βασίλισσες». Επιμ. Πελαγίδης, Θ. & Παρασκευόπουλος, Χ. Μτφρ. Νέζης, Γ. Αθήνα: Παπαζήση.

Muller, P. & Surel, Y. 2002. Η Ανάλυση των Πολιτικών του Κράτους. Επιμ. Ψύλλα, Μ. Μτφρ. Παπαδοπούλου, Δ. & Ψύλλα, Μ. Αθήνα: Τυπωθύτω –Γιώργος Δαρδάνος.

Λαδή, Σ. & Νταλάκου, Β. 2010. Ανάλυση Δημόσιας Πολιτικής. Αθήνα: Παπαζήση.

Μόσιαλος, Η. & Allin, S. 2007. Ομάδες Συμφερόντων και η Μεταρρύθμιση του Συστήματος Υγείας στην Ελλάδα. Στο Πολιτική στην Ελλάδα. Η Πρόκληση του Εκσυγχρονισμού. Επιμ. Περιστέρη, Ά. Μτφρ. Νιάρχος, Γ. Αθήνα: Οκτώ, σ.σ. 301-335.

Νικολέντζος, Α. 2008. Η Επιρροή των Ιατρών στο Ελληνικό Εθνικό Σύστημα Υγείας: 1983-2001. (Διδακτορική Διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου). Αθήνα: Focus on Health Ε.Π.Ε.

Υφαντόπουλος, Γ. & Μπαλούρδος, Κ. – Νικολόπουλος, Κ. 2009. Οικονομικές και Κοινωνικές Διαστάσεις του Κράτους Πρόνοιας. Αθήνα: Gutenberg.

Υφαντόπουλος, Γ. 2006. Τα Οικονομικά της Υγείας, Θεωρία και Πολιτική. Αθήνα: Τυπωθύτω – Γιώργος Δαρδάνος.

Υφαντόπουλος, Γ., Πολυγένη, Δ. Τακουμάκης Ι. (2005) Το Βρετανικό Σύστημα Υγείας. Στο Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, σ.σ. 73-96.

Ηλεκτρονικές Πηγές

Δαφέρμος, Γ. & Παπαθεοδώρου, Χ. 2011. Το Παράδοξο της Κοινωνικής Πολιτικής στην Ελλάδα: Γιατί η αύξηση των δαπανών για κοινωνική προστασία δεν μείωσε τη φτώχεια; Στο Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. http://www.ineobservatory.gr/sitefiles/files/policy-brief1.pdf Ημερομηνία προσπέλασης: 4.11.2013.


[1] Υφαντόπουλος (2009), σ.σ. 73-5.

[2] Υφαντόπουλος (2009), σ.σ.76- 80. Βλ., επίσης, Ferrera (1999), σ.σ. 33-65. Επιπλέον, για το Μοντέλο Bismark βλ. Υφαντόπουλος (2006), σ.σ. 88-99. Για το Μοντέλο Beveridge βλ. Υφαντόπουλος, Πολυγένη & Τακουμάκης (2005), σ.σ. 73-96.

[3] Η τοποθέτηση των χωρών στον πίνακα μαζί με τα βασικά τους χαρακτηριστικά βασίζεται στη μελέτη του Γ. Υφαντόπουλου. Βλ. Υφαντόπουλος (2009), σ.σ. 76-82. Βλ., επίσης, (Ηλεκτρονικές Πηγές) Δαφέρμος & Παπαθεοδώρου (2011).

[4] Le Grand (2007), σ. 27.

[5] Le Grand (2007), σ. 28.

[6] Le Grand (2007), σ.σ. 60-3.

[7] Μόσιαλος & Allin (2007), σ. 302.

[8] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 307-9.

[9] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 304, 315-7, 322.

[10] Για το ρόλο των ΜΜΕ ως κατηγορία δρώντων, βλ. Muller & Surel (2002), σ.σ. 136-8.

[11] Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται ο ρόλος των εκπροσώπων των ομάδων συμφερόντων. Στην προκειμένη περίπτωση ένας υπουργός υγείας, ιατρός στο επάγγελμα, αποτελεί έναν από τους δρώντες των πολιτικών του Κράτους, ο οποίος στάθηκε ικανός, μάλλον λόγω του επαγγέλματός του, να πείσει και να συμβιβάσει την ομάδα συμφερόντων των ιατρών. Σχετικά με το ρόλο των δρώντων των πολιτικών του Κράτους βλ. Muller & Surel (2002), σ.σ. 145-9.

[12] Μόσιαλος & Allin (2007), σ.σ. 322-3.

[13] Λαδή & Νταλάκου (2010), σ.σ. 62-4.

[14] Λαδή & Νταλάκου (2010), σ.σ. 64-8.

[15] Νικολέντζος (2008), σ.σ. 41-2.

[16] Μόσιαλος & Allin (2007), σ. 303.

Η οργάνωση μιας μουσειακής έκθεσης

Προσεγγίζοντας πολιτισμικά το ευρύ κοινό

Η οργάνωση μιας μουσειακής έκθεσης

                        Εισαγωγή

Η επικοινωνία μεταξύ ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων εκθεμάτων με το κοινό που επισκέπτεται ένα μουσείο αποτελεί το βασικό στόχο μιας έκθεσης. Η έννοια της έκθεσης, οι κύριοι στόχοι της και τα είδη εκθέσεων, τα οποία φέρουν σαφείς διαφορές, συζητούνται στην παρούσα μελέτη. Προκειμένου να κατανοηθεί ο τρόπος οργάνωσης μιας περιοδικής παρουσίασης θα βασιστούμε στο υποθετικό παράδειγμα οργάνωσης μιας περιοδικής έκθεσης με τίτλο «Κυκλαδικά Ειδώλια», η οποία θα διεξαχθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Θα εστιάσουμε στον τρόπο οργάνωσής της, στο τρόπο παρουσίασης των εκθεμάτων, καθώς και στην είσοδό της, η οποία θα αποτελεί τον «πρόλογο» της παρουσίασης. Με σύγχρονες μεθόδους ο επισκέπτης θα «εισαχθεί» στον Κυκλαδικό Πολιτισμό ήδη πριν από την είσοδό του στο βασικό χώρο των ειδωλίων, συμβάλλοντας στην επίτευξη των στόχων της έκθεσης.

                        Α. Μουσειακή έκθεση

                i. Έννοια, Στόχοι και είδη Εκθέσεων

Η προβολή ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων μουσειακών αντικειμένων σε οποιοδήποτε είδους κοινό αντιστοιχεί στον ορισμό της έκθεσης. Η έκθεση πραγματοποιείται σύμφωνα με κάποιο πρόγραμμα, σε προκαθορισμένο, στεγασμένο ή μη, χώρο, με τη διαδραστική συμβολή νέων τεχνολογιών (οπτικοακουστικά μέσα, προβολή τρισδιάστατων εικόνων κλπ). Η παρουσίαση στοχεύει στην επικοινωνία μεταξύ εκθεμάτων και κοινού. Έτσι, η ερμηνεία των συλλογών έχει την έννοια της μετάφρασης αντικειμένων και γνώσεων σε κατανοητή «γλώσσα» για τον επισκέπτη.[1] Τα μουσειακά εκθέματα συμμετέχουν σε μια πολύπλοκη διαδικασία, με σκοπό τη μετάδοση νοηματικών πληροφοριών που σχετίζονται με τον υλικό πολιτισμό.[2] Οι στόχοι των εκθέσεων, εκτός από πολιτιστικό, έχουν και εκπαιδευτικό χαρακτήρα, οι οποίοι επιτυγχάνονται κυρίως με τη συνδρομή του εξειδικευμένου μουσειακού προσωπικού ή των ειδικών ομαδαρχών των ομάδων που επισκέπτονται το μουσείο.[3]

Στα είδη των εκθέσεων περιλαμβάνονται οι μόνιμες, οι προσωρινές, οι οικολογικές και οι συστηματικές παρουσιάσεις. Μια μόνιμη έκθεση οργανώνεται σε ένα μουσείο και καθορίζει το γενικό σύνολο του προγράμματός του. Οι προσωρινές εκθέσεις διοργανώνονται παράλληλα με τις μόνιμες. Συνήθως απευθύνονται σε ειδικούς, απαιτούν υψηλό οικονομικό κόστος για να επιτευχθούν και παρουσιάζουν συλλογές που απουσιάζουν από τις μόνιμες εκθέσεις, εμβαθύνοντας σε κάποιο θέμα. Η οικολογική έκθεση περιλαμβάνει εκθέματα τα οποία βρίσκονται στην προηγούμενη κατάσταση του μουσειακού είδους (π.χ. το περιεχόμενο μιας ιστορικής οικίας). Οι συστηματικές εκθέσεις περιλαμβάνουν τα εκθέματα ομαδοποιημένα, είτε ανάλογα με κάποιο κοινό χαρακτηριστικό τους (π.χ. τεχνοτροπία, εποχή) είτε σε σχέση με την εξέλιξή του εκθέματος (π.χ. η εξέλιξη ενός ζωολογικού είδους). Οι παρουσιάσεις των συστηματικών εκθέσεων διακρίνονται είτε σε επιστημονικές είτε σε πολιτιστικές συλλογές[4]

                        Β. Περιοδική έκθεση με θέμα «Κυκλαδικά Ειδώλια» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

                i. Οργάνωση της Έκθεσης

Η έκθεση με θέμα «Κυκλαδικά Ειδώλια» αφού έχει συζητηθεί η σύλληψη της κεντρικής της ιδέας και οι υποβληθείσες προτάσεις με τις υπεύθυνες επιτροπές στο πλαίσιο του σταδίου προετοιμασίας της[5] θα υποθέσουμε ότι εγκρίνεται η παρουσίασή της συμφωνώντας με τους σκοπούς και με το είδος του κοινού (κυρίως μη εξειδικευμένο κοινό) στο οποίο απευθύνεται. Θα υποθέσουμε ότι θα λάβει χώρα στο χώρο υποδοχής του αρχαιολογικού μουσείου Θεσσαλονίκης και θα διαρκέσει πέντε μήνες.[6]

Στο στάδιο ανάπτυξης της έκθεσης θα μελετηθεί η σκοπιμότητα, δηλαδή όλοι οι παράγοντες που συντελούν στην υλοποίηση της έκθεσης, ενώ θα οριστικοποιηθεί το θέμα της και θα ακολουθήσει η σχεδιαστική μελέτη του εκθεσιακού χώρου, στηριζόμενη στις αρχές του εμπορικού μάρκετινγκ.[7] Το επιστημονικό πρόγραμμα του αρχαιολογικού μουσείου Θεσσαλονίκης θα είναι υπεύθυνο για την εποπτεία της περιοδικής έκθεσης. Το πρόγραμμα της παρουσίασης περιλαμβάνει τη δομή της έκθεσης, την επιλογή των εκθεμάτων και τη συγκέντρωση των επιστημονικών δεδομένων για την ερμηνεία τους. Η μεταφορά του προγράμματος στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης εντάσσεται στο σχεδιασμό της έκθεσης.[8]

Εικόνα 1: Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Στην οργάνωση της έκθεσης η διάρθρωση του χώρου διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο. Αφού ολοκληρωθεί το στάδιο εφαρμογής που περιλαμβάνει την προετοιμασία του εκθεσιακού χώρου και του υλικού που θα παρουσιαστεί θα εκτελεστούν οι απαιτούμενες εργασίες για τη διαμόρφωση του χώρου.[9] Θα υπολογισθεί η διαδρομή, η προβολή του εκθέματος ως αντικειμένου και η σημειολογική ανάγνωσή του, τα οποία αποτελούν τα στάδια του επιστημονικού προγράμματος.[10]

Για την οργάνωση του εκθεσιακού χώρου της έκθεσης «Κυκλαδικά Ειδώλια» θα επιλεχτεί η διαδρομή  τύπου «νησίδας». Στην οργάνωση σε μορφή «νησίδας» (εικόνα 2) τα εκθέματα είναι τοποθετημένα στο κέντρο της αίθουσας, με μοναδική διαδρομή ολόγυρά τους. Ο επισκέπτης δεν έχει την επιλογή διαφορετικής διαδρομής, ενώ είναι υποχρεωμένος να περιδιαβεί το σύνολο της έκθεσης και να επιστρέψει στο άνοιγμα που εξυπηρετεί και την έξοδο.[11] Η διαδρομή στο χώρο της έκθεσης πρέπει να είναι απλή, σαφής και να εκφράζει τη δομή του προγράμματος.[12] Έτσι, ο επισκέπτης κατά τη διαδρομή του θα αναγιγνώσκει την εποχή, το περιβάλλον και τα εκθέματα με ευχάριστο τρόπο. Θα προβλέπονται κενά και χώροι ανάπαυσης στη διαδρομή ώστε ο επισκέπτης να αναπαύεται σωματικά και ψυχικά και τα εκθέματα που ακολουθούν τα κενά να προβάλλονται εντονότερα.[13]

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή "Νησίδας"

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή «Νησίδας»

                ii. Παρουσίαση των Εκθεμάτων

Η λιτή και ωραία παρουσίαση στοχεύει στο μεγαλύτερο ενδιαφέρον του θεατή. Η ουδετεροποίηση του περιβάλλοντος συμβάλλει στην «εξαφάνιση» του υπολοίπου χώρου της έκθεσης συντελώντας στην εντονότερη προβολή των εκθεμάτων. Έτσι, για την προβολή του εκθέματος ως αντικειμένου σημαντικό ρόλο διαδραματίζει ο φωτισμός, τα μέσα του οποίου επηρεάζουν το μουσειακό μικροκλίμα.[14] Απαιτείται η στενή συνεργασία με το συντηρητή των εκθεμάτων του μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης ώστε να μην αλλοιωθούν τα εκθέματα. Τα ειδώλια, μέσω του φωτισμού, θα προβάλλονται περισσότερο και δεν θα χάνονται μέσα στο χώρο από έναν ομοιόμορφο φωτισμό, ενώ θα αποφευχθεί ο έντονος φωτισμός τους για να αποφευχθεί, παράλληλα, η θεατρικότητα.[15] Ο φωτισμός της αίθουσας υποδοχής του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης θα μειωθεί με τεχνητό τρόπο και για την προβολή των εκθεμάτων θα χρησιμοποιηθεί τεχνητός φωτισμός. Για τα κυκλαδικά ειδώλια, το υλικό των οποίων είναι λίθινο, θα χρησιμοποιηθεί έντονος φωτισμός (200-300 lux), η ένταση του οποίου δεν δύναται να αλλοιώσει τα εκθέματα, ενώ θα ληφθεί υπ’ όψιν η υπεριώδης ακτινοβολία που θα ελεγχθεί με τοποθέτηση φίλτρων μεταξύ της πηγής και του αντικειμένου.[16] Για το φόντο στις προθήκες των εκθεμάτων θα χρησιμοποιηθεί ένα σκούρο χρώμα ώστε να προβάλλεται η λευκότητα των ειδωλίων. Η στήριξη των εκθεμάτων στις προθήκες θα γίνει με διακριτικό τρόπο.[17]

Τα εκθέματα θα παρουσιάζονται στην αρχή της έκθεσης από την Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο (3200-2800 π.Χ.), θα ακολουθεί η Πρωτοκυκλαδική ΙΙ (2800-2300) και, τέλος, η Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ (2300-2000).[18] Στις αντίστοιχες περιόδους θα προβάλλονται οι τεχνολογικές κατακτήσεις και οι οικιστικές εξελίξεις. Τα αντικείμενα θα συνοδεύονται από την παροχή κειμένου στον επισκέπτη ώστε, στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού χαρακτήρα της έκθεσης, ο θεατής να ωφελείται τα μέγιστα. Η διάρθρωση των παρεχόμενων πληροφοριών θα περιλαμβάνει τα πρωτεύοντα κείμενα, τα οποία θα βρίσκονται έξω από τις προθήκες και θα παρουσιάζουν τον τίτλο του εκθέματος, τα δευτερεύοντα, τα οποία θα βρίσκονται στο βάθος των προθηκών που θα δίνουν περισσότερες πληροφορίες για τα αντικείμενα και τις σημειώσεις, οι οποίες αποτελούνται από κείμενα τα οποία θα απευθύνονται σε πιο εξειδικευμένο κοινό. Οι σημειώσεις προκειμένου να μην επηρεάσουν αρνητικά την προβολή του εκθέματος, αποσπώντας την προσοχή του θεατή, θα τοποθετηθούν στο εξωτερικό της προθήκης.[19]

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111

Για το ειδώλιο της εικόνας 3 το πρωτεύον κείμενο θα περιλαμβάνει τον τίτλο: «Ειδώλιο γυναικείας μορφής τύπου Πλαστηρά. Μάρμαρο Κυκλαδικό» Το δευτερεύoν κείμενο θα περιλαμβάνει τις πληροφορίες που αντιστοιχούν στην «Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο – φάση Πηλού 3200-2800 π.Χ. Ύ.: 10,2 εκ. Άγνωστη προέλευση».

Οι σημειώσεις, χωρισμένες σε τρεις παραγράφους, θα περιγράφουν το αντικείμενο ως εξης:

«Πρώιμο ή προδρομικό ειδώλιο του τύπου Πλαστηρά […] Το ηβικό τρίγωνο αποδίδεται με εγχάραξη και οι υποτυπώδεις μαστοί ανάγλυφα. 

Τα ειδώλια «τύπου Πλαστηρά», που οφείλουν την ονομασία τους στο ομώνυμο νεκροταφείο της Πάρου, εμφανίζονται παράλληλα με τα βιολόσχημα και αντιπροσωπεύουν την πρωιμότερη προσπάθεια φυσιοκρατικής απόδοσης της ανθρώπινης μορφής κατά την 3η χιλιετία π.Χ. […] Οι γλύπτες, πάντως, δεν έχουν κατακτήσει ακόμη την αφαιρετικότητα της ώριμης περιόδου της κυκλαδικής τέχνης και διατηρούν μια έντονη φυσιοκρατική αντίληψη, που είναι ιδιαίτερα εμφανής στην περιοχή της λεκάνης, του ηβικού τριγώνου και των σκελών. 

Τυπολογικά, τα ειδώλια τύπου Πλαστηρά αποτελούν εξέλιξη των στεατοπυγικών μορφών της Νεότερης Νεολιθικής περιόδου (5300-3200 π.Χ.). Ο κωνικός πίλος (σκούφος) με τις οριζόντιες αυλακώσεις απαντά τόσο σε ανδρικές όσο και σε γυναικείες μορφές του τέλους της Πρωτοκυκλαδικής Ι και της μετάβασης προς την Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδο και θεωρείται ότι απηχεί ανατολικές (συριακές) επιδράσεις, ίσως σε συνδυασμό με επιδράσεις από τη Βαλκανική».[20]

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής - "ο εγείρων πρόποσιν" μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος - φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση.

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής – «ο εγείρων πρόποσιν» μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος – φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση.

Με τον ίδιο τρόπο θα παρουσιασθούν όλα τα εκθέματα των ειδωλίων στην παροδική έκθεση.

  Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259 Κεφαλή ειδωλίου 9,7 εκ.

Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259
Κεφαλή ειδωλίου 9,7 εκ.

                iii. Επιδιωκόμενοι Στόχοι και Μέθοδοι Μεταφοράς Πληροφοριών στο Κοινό

Στόχος της έκθεσης θα αποτελεί η επικοινωνία μεταξύ των εκθεμάτων και του κοινού. Προκειμένου να μεταφερθούν επιτυχώς οι γνώσεις και οι νοηματικές πληροφορίες του Κυκλαδικού Πολιτισμού μέσω των εκθεμάτων στον επισκέπτη επιβάλλεται στην είσοδο της έκθεσης η παροχή των αντίστοιχων πληροφοριών, έτσι ώστε η παρουσίαση εκτός από τον ψυχαγωγικό να καλύπτει και τον εκπαιδευτικό τομέα. Απαιτείται, λοιπόν, η ύπαρξη εξειδικευμένου προσωπικού ώστε να λειτουργεί ως «ξεναγός» με τρόπο ευχάριστο και εκπαιδευτικό για το κοινό.

Επιπλέον, στην είσοδο της έκθεσης θα παρατίθεται κείμενο με πληροφορίες της παρουσίασης. Η γραπτή πληροφόρηση θα είναι δομημένη από το γενικότερο στο ειδικότερο. Ο τίτλος θα είναι επιβλητικός, θα ελκύει την προσοχή και θα παρουσιάζεται με μεγάλα γράμματα έως δέκα λέξεις. Ο υπότιτλος θα περιλαμβάνει μέχρι πενήντα λέξεις με πληροφοριακό περιεχόμενο, ενώ το μήκος του μηνύματος στο εισαγωγικό κείμενο δεν θα ξεπερνά τις διακόσιες λέξεις δομημένο σε τρία τμήματα.[21]

Για τη σημειολογική ανάγνωση, η οποία απορρέει από τους ποικίλους τρόπους που μπορούν να «αναγνωστούν» τα αντικείμενα, αποκτώντας πολλές συγκεκριμένες και αφηρημένες έννοιες,[22] θα χρησιμοποιηθούν ειδικά γραφήματα προκειμένου να κατανοηθεί η λειτουργία των κυκλαδικών ειδωλίων στην προϊστορική κοινωνία. Τα γραφήματα θα τοποθετηθούν στην είσοδο της έκθεσης για να μην μειώσουν την προβολή των εκθεμάτων στο βασικό της χώρο. Στην είσοδο της παροδικής έκθεσης, ακόμη, με τη χρήση των νέων τεχνολογιών θα γίνει τρισδιάστατη εικονική παρουσίαση του κυκλαδικού πολιτισμού από τη γέννηση μέχρι το τέλος του. Οι πληροφορίες που θα παρέχονται θα αφορούν τη θέση και την ονομασία των Κυκλάδων, τη γεωμορφολογία, το περιβάλλον, το κλίμα και την ανθρώπινη παρουσία στο σύμπλεγμα των νησιών.[23] Οι πληροφορίες θα εστιάζουν, ακόμη, και σε άλλους τομείς τής πρώιμης εποχής του Χαλκού. Στην τεχνολογία του χαλκού η οποία βελτίωσε την ποιότητα του εργαλειακού εξοπλισμού σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες, μεταβάλλοντας, παράλληλα τις τεχνικές του πολέμου. Στις μεταβολές στη γεωργία, στην αύξηση των θαλάσσιων επαφών, στη διεύρυνση των εμπορικών ανταλλαγών, στη πληθυσμιακή αύξηση και στην εμφάνιση νέων οικισμών. Θα προβληθούν πληροφορίες για τα ταφικά έθιμα και τη λειτουργία των ειδωλίων στην προϊστορική κοινωνία, ενώ θα παρουσιάζονται ιστορικά στοιχεία και σε σχέση με άλλους προϊστορικούς πολιτισμούς (Πρωτομινωικός, Πρωτοελλαδικός) μέχρι την εξασθένιση του Κυκλαδικού Πολιτισμού στο τέλος της 3ης χιλιετίας π.Χ.[24]

Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στον ήχο και στο χρωματισμό. Το γαλάζιο και άσπρο χρώμα που θα συνοδεύει το φόντο των κειμένων και των ψηφιακών παρουσιάσεων θα παραπέμπει στο Αιγαίο και τις Κυκλάδες. Ο ήχος, ακόμη, ο οποίος θα συνδέεται με το στοιχείο της θάλασσας θα εξυπηρετεί τον ίδιο σκοπό. Ο ίδιος ήχος, για παράδειγμα ο ήχος της θάλασσας και του κύματος, θα συνοδεύει με μικρότερη ένταση τον επισκέπτη στο βασικό χώρο των εκθεμάτων. Έτσι, θα λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος της σημειολογικής ανάγνωσης με τον εκπαιδευτικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της παροδικής έκθεσης.

Στο στάδιο της λειτουργίας, κατά το οποίο ελέγχεται η ασφάλεια της έκθεσης και τίθενται σε λειτουργία τα διδακτικά προγράμματα, η παροδική έκθεση θα είναι έτοιμη να υποδεχτεί το κοινό. Στο τελευταίο στάδιο πλέον της περιοδικής έκθεσης, στο στάδιο της αξιολόγησης, θα διερευνηθεί εάν επιτεύχθηκαν οι στόχοι της έκθεσης όπως είχαν προδιαγραφεί, αν προσέλκυσε ικανοποιητικό αριθμό επισκεπτών και αν κάλυψε τις ανάγκες τους. Η αξιολόγηση θα ληφθεί υπ’ όψιν για μελλοντικές εκθέσεις επηρεάζοντας τη στρατηγική τους.[25]

                        Επίλογος

Η έννοια της έκθεσης είναι ταυτόσημη με την προβολή ενός συνόλου κινητών ή ακίνητων μουσειακών αντικειμένων. Στοχεύει στην επικοινωνία μεταξύ εκθεμάτων και κοινού ώστε η παρουσίαση να έχει πολιτιστικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Οι μόνιμες, οι προσωρινές, οι οικολογικές και οι συστηματικές εκθέσεις συγκαταλέγονται στα είδη των εκθέσεων.

Η οργάνωση της υποθετικής προσωρινής έκθεσης «Κυκλαδικά Ειδώλια» που θα διεξαχθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης στοχεύει στη μετάδοση πληροφοριών στο κοινό με τρόπο ψυχαγωγικό και εκπαιδευτικό. Ο χώρος της θα είναι διαρθρωμένος βάσει της διαδρομής τύπου «νησίδας» και ο επισκέπτης θα αναγιγνώσκει την εποχή και το περιβάλλον του Κυκλαδικού Πολιτισμού.

Τα ειδώλια θα παρουσιάζονται με λιτό και ωραίο τρόπο, «εξαφανίζοντας» τον υπόλοιπο χώρο της έκθεσης. Ο φωτισμός, ο οποίος δεν θα είναι ομοιόμορφος, θα είναι έντονος και θα αναδεικνύει τα εκθέματα που θα προβάλλονται στις προθήκες σε σκούρο χρώμα φόντο. Η διαδρομή που θα διανύει ο επισκέπτης θα αρχίζει με την προβολή ειδωλίων της Πρωτοκυκλαδικής Ι και θα ολοκληρώνεται με την Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ. Τα κείμενα που θα συνοδεύουν τα εκθέματα θα περιορίζονται στους τίτλους, στα δευτερεύοντα κείμενα και στις σημειώσεις.

Ο επισκέπτης θα έχει εισαχθεί ήδη στον Κυκλαδικό Πολιτισμό με την είσοδό του στην έκθεση, καθώς με τη χρήση νέων τεχνολογιών (οπτικοακουστικά μέσα) και τη συμβολή εξειδικευμένου προσωπικού θα επιτευχθεί η μεταφορά γνώσεων και νοηματικών πληροφοριών που σχετίζονται με τον Κυκλαδικό Πολιτισμό, συμβάλλοντας στην επιτυχία του πολιτιστικού και εκπαιδευτικού στόχου της έκθεσης.


                        Πίνακας Εικόνων

Εικόνα 1: Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.amth.gr/index.php/2011-09-23-09-25-14.html

Εικόνα 2: Τύπος έκθεσης με τη μορφή «Νησίδας» Στο Γκαζή, Α., Νούσια Τ. 2003.  Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο. τ. Γ Μουσειολογία, Μέριμνα για τις Αρχαιότητες. Πάτρα: Eλληνικό Ανοικτό Πανεπιστημίο, σελ. 76.

Εικόνα 3: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 1111 Ειδώλιο γυναικείας μορφής τύπου Πλαστηρά. Μάρμαρο Κυκλαδικό. Πρωτοκυκλαδική Ι περίοδο – φάση Πηλού 3200-2800 π.Χ. Ύ.: 10,2 εκ. Άγνωστη προέλευση. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=842&cnode=35&clang=0.

Εικόνα 4: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 286 Ειδώλιο καθιστής μορφής – «ο εγείρων πρόποσιν» μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος – φάση Σύρου 2800-2300 π.Χ. Ύ.: 15,2 εκ. Άγνωστη προέλευση Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=890&cnode=35&clang=0.

Εικόνα 5: © Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Συλλογή Ν.Π. Γουλανδρή, αρ. 259 Κεφαλή ειδωλίου μάρμαρο Κυκλαδικό Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ περίοδος 2300-2000 π.Χ. Ύ.: 9,7 εκ. / Πλ.: 7,6 εκ. Από τη Σχινούσα (;). Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=883&cnode=35&clang=0.


                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γκαζή, Α., Νούσια Τ. 2003. Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο. τ. Γ Μουσειολογία, Μέριμνα για τις Αρχαιότητες. Πάτρα: Eλληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Ορφανίδη, Λ. Λυριτζής, Ι. 2006. Εισαγωγή στη Μουσειολογία και στην Προληπτική Συντήρηση. Αθήνα: Καρδαμίτσας.

 

Ηλεκτρονικές Πηγές

Γεωγραφία. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=36&clang=0

Επιλεγμένα Εκθέματα. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=RESOURCE&cresrc=842&cnode=35&clang=0

Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013.  http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=38&clang=0

Η Πρωτοκυκλαδική Περίοδος. Στο διαδικτυακό τόπο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=39&clang=0

Το Κτήριο. Στο διαδικτυακό τόπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Ημερομηνία Πρόσβασης: 16.04.2013.  http://www.amth.gr/index.php/2011-09-23-09-25-14.html


[1]     Ορφανίδη (2006), σ. 44.
[2]     Γκαζή (2003), σ. 60.
[3]     Ορφανίδη (2006), σ. 45.
[4]     Ορφανίδη (2006), σ.σ. 46-47.
[5]     Γκαζή (2003), σ. 81.
[6]       Για την κάτοψη του κτηρίου του αρχ. Μουσείου Θεσσαλονίκης, βλ. Το Κτήριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (εικόνα 1).
[7]     Γκαζή (2003), σ. 82.
[8]     Ορφανίδη (2006), σ. 48.
[9]     Γκαζή (2003), σ. 82.
[10]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[11]   Γκαζή (2003), σ. 76.
[12]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[13]   Ορφανίδη (2006), σ. 49.
[14]   Ορφανίδη (2006), σ.σ. 49-50.
[15]   Ορφανίδη (2006), σ. 50.
[16]   Ορφανίδη (2006), σ. 51.
[17]   Ορφανίδη (2006), σ. 51.
[18]   Για τις αντίστοιχες περιόδους, βλ. Η Πρωτοκυκλαδική Περίοδος στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[19]   Ορφανίδη (2006), σ. 52.
[20]   Βλ. Επιλεγμένα Εκθέματα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[21]   Ορφανίδη (2006), σ.σ. 52-3.
[22]   Ορφανίδη (2006), σ. 53-4.
[23]   Βλ. Γεωγραφία στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[24]   Βλ. Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
[25]   Γκαζή (2003), σ. 83.

Το κίνημα του εξπρεσιονισμού και η σχέση του με την ιστορική πραγματικότητα στον 20ο αιώνα

Το κίνημα του εξπρεσιονισμού και η σχέση του με την ιστορική πραγματικότητα στον 20ο αιώνα.

Εισαγωγή

Το κίνημα του εξπρεσιονισμού εμφανίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα στη Γερμανία, ενώ στην Ελλάδα ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του ’50 και ύστερα. Αρκετοί καλλιτέχνες επηρεάστηκαν από το αισθητικό ρεύμα του κινήματος, το οποίο έχει ως κεντρικό θέμα τα πάθη του ανθρώπου, επιχειρώντας να μεταδώσουν τις ψυχολογικές καταστάσεις που ήταν αποτέλεσμα των ραγδαίων πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών. Στην παρούσα μελέτη σχολιάζεται η γέννηση του εξπρεσιονισμού, τα θέματα τα οποία πραγματεύεται, καθώς και η αισθητική του φόρμα, μέσα από την οποία οι εξπρεσιονιστές καλλιτέχνες υποστήριξαν τη δική τους εκδοχή για τη ζωή και τον κόσμο.

Επιλέγονται δύο γλυπτά και ένα χαρακτικό έργο: το γλυπτό «Βαγόνι-Σαρκοφάγος» (1967) του έλληνα καλλιτέχνη Β. Μουστάκα (1930-), το γλυπτό «Magdeburger Ehrenmal (Κενοτάφιο Μαγδεμβούργου)» (1928-9) του γερμανού  Ernst Barlach (1870-1938) και το χαρακτικό «Κύπρος 1974» του Α. Τάσσου (Αναστάσιος Αλεβίζος) (1914-1985). Τα εν λόγω έργα εντάσσονται στο ιστορικό τους πλαίσιο, περιγράφονται και αιτιολογείται η αισθητική τους σε σχέση με τους σκοπούς που επιδιώκουν. Στη συνέχεια, τα τρία έργα συγκρίνονται μεταξύ τους, εστιάζοντας στα εμπόδια και τις δυνατότητες έκφρασης που παρέχει η γλυπτική και η χαρακτική λόγω της φύσης των υλικών που χρησιμοποιούνται.

Τέλος, με βάση τις πηγές αναπτύσσονται τα σημεία στα οποία η αισθητική και το ιδεολογικό υπόβαθρο του εξπρεσιονισμού συγκρούονται με τα αισθητικά και ιδεολογικά ιδανικά  της ανθρώπινης μορφής στο πλαίσιο της ελληνικότητας.

Α. Εξπρεσιονισμός

                α. Η γέννηση του κινήματος, τα θέματα που πραγματεύεται και η αισθητική του φόρμα

Ο όρος expression προέρχεται από το λατινικό όρο expressio που σημαίνει έκφραση, εκδήλωση συναισθήματος. Επισήμως, ως όρος αποδόθηκε για πρώτη φορά από τον Τσέχο ιστορικό τέχνης Antonin Matějček το 1910.[1]

Η διαμόρφωση του εξπρεσιονιστικού κινήματος βασίζεται στο έργο των μετεμπρεσιονιστών και των φωβιστών. Σε αντίθεση με αυτά τα δύο κινήματα που επιδίωκαν τη χρήση έντονων χρωμάτων και αντιθέσεων, οι εξπρεσιονιστές στόχευαν στην πρόκληση βαθύτερων συναισθημάτων.[2] Το ρεύμα του εξπρεσιονισμού εμφανίστηκε στη Γερμανία στην πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα. Καθιερώθηκε μέσω δύο εικαστικών ομάδων τη «Γέφυρα» (1905) και τον «Γαλάζιο Καβαλάρη» (1912), ενώ πρόδρομοι του κινήματος υπήρξαν ανεξάρτητοι καλλιτέχνες του τέλους του προηγούμενου αιώνα, όπως ο E. Munch και ο V. Van Gogh.[3]

Τα θέματα του εξπρεσιονισμού προβάλλονται παραμορφωμένα προκειμένου να εκφραστούν έντονα τα συναισθήματα και η άποψη του καλλιτέχνη. Ο απαισιόδοξος χαρακτήρας του κινήματος αντανακλάται στην απεικόνιση σχετικών θεμάτων, τα οποία πραγματεύονται, κυρίως, την ανθρώπινη μορφή που πάσχει από τη βία, το θάνατο, το φόβο, τη φθορά και τη μοναξιά.[4]

Τα σκληρά και έντονα χρώματα, τα δυνατά και τονισμένα περιγράμματα, η χρήση της μαύρης γραμμής και η διαστρέβλωσή της μέχρι την παραμόρφωση, η υπερβολή, η μεγαλοποίηση, η απεικόνιση ζοφερών εικόνων από την κοινωνική πραγματικότητα, η αποδέσμευση από το φυσικό κόσμο και οι παραμορφώσεις του ανθρώπινου σώματος και προσώπου συνθέτουν το συγκινησιακό στοιχείο του εξπρεσιονισμού.[5]

i. Έργα γλυπτικής και χαρακτικής (ένταξη στο ιστορικό τους πλαίσιο και οι στόχοι που επιδιώκουν)

                α. Το γλυπτό «Βαγόνι – Σαρκοφάγος» του γλύπτη Βαγγέλη Μουστάκα

Το έργο του Β. Μουστάκα (1930) από σφυρήλατο σίδερο «Βαγόνι-Σαρκοφάγος» (1967) (εικ. 1) παραπέμπει με ευκολία σε φυλακή, ενώ οι γωνίες και ο διαμελισμός της βάσης του βαγονιού, σε συνδυασμό με το κυρίαρχο του μαύρου χρώματος, καθιστούν το έργο ιδιαίτερα επιθετικό. Τα κενά που παρουσιάζει το γλυπτό (από την έλλειψη καθισμάτων στο βαγόνι, καθώς και από τη χρήση μόνο του περιγράμματος του βαγονιού και την ελλειπτική του βάση) προκαλούν το θεατή να τα συμπληρώσει. Ό ίδιος ο καλλιτέχνης δήλωσε ότι δημιουργεί στα γλυπτά του μεγάλα ανοίγματα, ώστε το φως να παίζει με τη σκιά, ενώ μέσα από τη δουλειά του εκφράζει όλα όσα αισθάνεται για την ανθρωπότητα. Ο δε θεατής να συμμετέχει συμπληρώνοντας τα κενά της φόρμας τα οποία λειτουργούν σαν γλυπτικός όγκος.[6]

 Μέσα από τη χρήση του σφυρήλατου μετάλλου εκφράζονται οι εξπρεσιονιστικές προθέσεις του καλλιτέχνη, ενώ η μορφή αποκτά τραγικές υποστάσεις, περιγράφονται πραγματικές  καταστάσεις, ενώ ερμηνεύονται αφηρημένες έννοιες και ιδέες.[7]

Στο γλυπτό απεικονίζονται μερικές δεκάδες ανθρώπινες μορφές, ορισμένες από τις οποίες παρουσιάζονται γυμνές, ενώ οι περισσότερες με ρούχο που λειτουργεί ως αυτόνομη πλαστική φόρμα. Η έλλειψη ελευθερίας των κινήσεων γίνεται αμέσως αντιληπτή. Οι άνθρωποι μέσα στο βαγόνι βρίσκονται ασφυκτικά κοντά ο ένας δίπλα στον άλλο και, ενώ κάθετοι άξονες του γλυπτού, στους οποίους αγγίζουν οι μορφές ποικιλοτρόπως θυμίζουν ψυγείο μεταφοράς κρεάτων.

Εικόνα 1: Βαγγέλης Μουστάκας, Βαγόνι – Σαρκοφάγος (1967)
Φωτ. στο Moustakas Γλυπτική

 

Το βαγόνι παραπέμπει στην κίνηση, ενώ οι άνθρωποι μέσα σε αυτό παραμένουν ακίνητοι, σαν έρμαια των εξελίξεων της εποχής τους, κατευθυνόμενοι δίχως δική τους βούληση. Ο τρόπος που παρουσιάζεται το έργο συμβολίζει τους ρυθμούς και την τεχνολογία της εποχής, με αποτέλεσμα την έλλειψη της επικοινωνίας, την απομόνωση και την ψυχολογική φθορά. Οι άνθρωποι εντός του βαγονιού στερούνται κάθε είδους επικοινωνία μεταξύ τους αφού τα πρόσωπά τους είναι στραμμένα σε διαφορετικές κατευθύνσεις, αποφεύγοντας την οπτική επαφή. Οι μορφές του έργου και ειδικότερα οι δυο μορφές που παρουσιάζονται στο κέντρο του βαγονιού φέρουν έντονα τα εξπρεσιονιστικά στοιχεία, καθώς είναι εμφανείς οι αλλοιώσεις και η παραμόρφωσή τους. Εντείνεται, έτσι, ο απαισιόδοξος χαρακτήρας του συνόλου με τη βία, το θάνατο, τη φθορά και τη μοναξιά να χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες μορφές. Το όνομα, ακόμη, που απέδωσε ο καλλιτέχνης στο έργο «Σαρκοφάγος» παραπέμπει άμεσα στις αρνητικές ψυχολογικές καταστάσεις του ανθρώπου.

Την εποχή που φιλοτεχνήθηκε το έργο (δεκαετία ’60) η Ελλάδα είχε συγκλονιστεί από κομματικές συγκρούσεις, θεσμικές παρεκτροπές και βίαιες κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Παράλληλα, είχε σημειωθεί οικονομική ανάπτυξη, ενώ η ελληνική κοινωνία είχε επηρεαστεί από τις εξελίξεις που συνέβαιναν στο δυτικό κόσμο σε διάφορα πεδία, μεταξύ των οποίων και στο πεδίο των τεχνών.[8]

Το έργο παρουσιάστηκε το ίδιο έτος με την αιφνίδια και βίαιη εκδήλωση του στρατιωτικού πραξικοπήματος το 1967. Η τέχνη της επταετίας που ακολούθησε ήταν ιδιαίτερα προκλητική κατά του πολιτικού καθεστώτος, θέτοντας το θέμα της ελευθερίας της σκέψης και της έκφρασης. Το ίδιο το πολίτευμα, ωστόσο, χωρίς τη θέλησή του, συντέλεσε ώστε η εξπρεσιονιστική τέχνη να γίνει αποδεκτή από το κοινό και τους κριτικούς σε μορφολογικό και ιδεολογικό επίπεδο.[9] Εξάλλου η δικτατορία συνέπεσε χρονικά με τον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας και την ετοιμότητα των ελλήνων καλλιτεχνών για τις διεθνείς επιδόσεις τους.[10]

                β. Το γλυπτό «Magdeburger Ehrenmal» του  γερμανού  καλλιτέχνη Ernst Barlach

Ο γερμανός Ernst Barlach (1870-1938) αποτελεί κύριο εκπρόσωπο του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Η τέχνη του προκάλεσε την οργή του κράτους στο πρόσωπο του καλλιτέχνη λόγω της αντιπολεμικής του στάσης. Το μπρούντζινο γλυπτό του έργο «Magdeburger Ehrenmal (Κενοτάφιο Μαγδεμβούργου)» (εικ. 2) φιλοτεχνήθηκε το 1928-9 και ήταν αποτέλεσμα παραγγελίας της πολιτικής εξουσίας του Μαγδεμβούργου προκειμένου να τιμήσει τις θυσίες των γερμανών στρατιωτών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Barlach όμως μετέτρεψε το κατά παραγγελία γλυπτό σε μέσο καταγγελίας της νοοτροπίας των ανθρώπων για τον πόλεμο.

Εικόνα 2: Ernst Barlach, Magdeburger Ehrenmal (Κενοτάφιο Μαγδεμβούργου)  (1928-9)
Φωτ. στη Wikipedia

Το έργο απεικονίζει τρεις ολόκληρες όρθιες ανθρώπινες μορφές και τρεις μισές, από τον κορμό και άνωθεν, ενώ αντιπροσωπεύουν ρώσους, γάλλους και γερμανούς στρατιώτες. Οι εκφράσεις των προσώπων του γλυπτού αντιστοιχούν σε συναισθήματα που προκαλεί ο πόλεμος, όπως η θλίψη, ο φόβος, η φρίκη, ο θρήνος, η καταστροφή και ο θάνατος, με εντονότερες τις εκφράσεις των τριών διαμελισμένων μορφών. Οι τρεις όρθιες μορφές κρατάνε ένα σταυρό, ο οποίος φέρει χαραγμένο το χρονικό διάστημα διεξαγωγής του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου «1914-1919», ενώ και το ύψος των δύο πλαϊνών όρθιων μορφών, σε συνδυασμό με το μεγαλύτερο ύψος της κεντρικής, μεταφέρει νοητά την όψη του σταυρού.[11] Το χέρι της αριστερής μορφής κρατάει το σταυρό σαν μέσο σωτηρίας, η μεσαία εναποθέτει τα χέρια της επάνω στο σύμβολο σε στάση απελπισίας, ενώ τα χέρια της δεξιάς όρθιας μορφής αγκαλιάζονται σφιχτά κάτω από το ρούχο της και δεν είναι ορατά, παραπέμποντας στην έλλειψη της ελευθερίας των κινήσεων. Το σκούρο χρώμα του γλυπτού, καθώς και τα χέρια των διαμελισμένων μορφών ενισχύουν τα αρνητικά συναισθήματα που εκφράζει το σύνολο. Τα μάτια στο σύνολο των μορφών, είτε είναι κλειστά είτε δεν γίνονται αντιληπτά από το θεατή, υποδηλώνουν την εσωστρέφεια και την έλλειψη επικοινωνίας. Τέλος, απουσιάζει παντελώς η οποιαδήποτε αναφορά στο εθνικό ή ηρωικό στοιχείο των πεσόντων, ενώ η «πολυεθνική» σύνθεση προσδίδει αξία μόνο στον Άνθρωπο, στα δεινά του πολέμου και στην καταγγελία των πολιτικών αποφάσεων των κρατών. Οι εκφράσεις όλων των μορφών συντείνουν στην εξπρεσιονιστική ατμόσφαιρα, μαζί με λεπτομέρειες όπως το καλυμμένο κεφάλι, η αδυναμία στον κορμό της μεσαίας μορφής, κάτω και η αντίθεση που δημιουργούν αυτές οι τρείς με τις όρθιες πίσω και πάνω τους.

                γ. Το χαρακτικό έργο «Κύπρος 1974» του Α. Τάσσου

Το ξυλογραφικό χαρακτικό έργο «Κύπρος 1974» (εικ. 3) φιλοτεχνήθηκε από το χαράκτη Α. Τάσσο (Αλεβίζο Αναστάσιο) το 1974. Απεικονίζει καθισμένο ένα μικρό κορίτσι με εμφανή εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά και με σκοπό να εκφράσει τις ψυχολογικές καταστάσεις που προκάλεσαν στους ανθρώπους της Κύπρου τα γεγονότα του 1974 και η διχοτόμηση του νησιού.

Εικόνα 3: Τάσσος (Αλεβίζος Αναστάσιος), Κύπρος 1974 (1974)
Φωτ. στην Εθνική Πινακοθήκη

 

Η συγκυρία της αιφνιδιαστικής τουρκικής στρατιωτικής εισβολής στην Κύπρο (Αττίλας 1), τον Ιούλιο του 1974, οδήγησε μεν σε αδιέξοδο της πολιτικής εξουσίας και την πτώση του στρατιωτικού καθεστώτος στην Ελλάδα, προκάλεσε όμως την κατοχή του βορείου τμήματος του νησιού από τους Τούρκους και τις απροκάλυπτες αμφισβητήσεις της τουρκικής πλευράς για τα σύνορα των δύο χωρών (Ελλάδας-Τουρκίας) που καθορίστηκαν με διεθνείς συμβάσεις.[12] Το έργο εστιάζει στο θάνατο και την ανθρώπινη απόγνωση που προκλήθηκε από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Ο Α. Τάσσος δήλωσε πως «το παιδάκι με το συρματόπλεγμα αποτελεί σύμβολο του μαρτυρολογίου της Κυπριακής Δημοκρατίας και του ελληνικού κυπριακού στοιχείου».[13]

Το χαρακτικό ολοκληρώνεται με τη χρήση της σκληρής μαύρης γραμμής με δυνατά και τονισμένα περιγράμματα και παρ’ όλο που η ανθρώπινη μορφή δεν διαστρεβλώνεται απομακρύνεται, όμως, από τη ρεαλιστική απόδοσή της, επιτυγχάνοντας ως ένα βαθμό το εξπρεσιονιστικό στοιχείο στο σύνολό της. Το εικονιζόμενο μικρό κορίτσι κάθεται πιθανόν πάνω σε μια βαλίτσα με τα λίγα υπάρχοντά του, χωρίς υποδήματα, σχεδόν γυμνό, φορώντας μόνο ένα πανωφόρι, με τα χέρια του σταυρωμένα εμπρός και δάκρυα στα μάτια του. Τόσο η στάση του σώματος του παιδιού όσο και η απογοητευμένη έκφραση του προσώπου του προσδίδουν στην ανθρώπινη μορφή το φόβο, τη μοναξιά, τη θλίψη, την απόγνωση, τη βία και το θάνατο. Η επιλογή του παιδιού για την απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής στο έργο προκαλεί αφενός μεγαλύτερη συγκίνηση στο θεατή και αφετέρου συμβολίζει το μελανό μέλλον του ανθρώπου που πάσχει από την ψυχολογική φθορά και τη νέα πραγματικότητα στην οποία του επιβλήθηκε να ζήσει. Το συρματόπλεγμα, επίσης, έχει συμβολικό χαρακτήρα, υποδηλώνει τη χάραξη των νέων συνόρων της διχοτομημένης Κύπρου ενώ, παραπέμποντας στην πραγματική εικόνα του συρματοπλέγματος, καθιστά το έργο ιδιαίτερα επιθετικό. Λειτουργεί, ακόμη, και ως μέσο καταγγελίας των πολιτικών που οδήγησαν τον κυπριακό λαό στην απόγνωση και το θάνατο.

ii. Σύγκριση των παραπάνω έργων

                α. Εμπόδια και δυνατότητες έκφρασης που παρέχει η γλυπτική και η χαρακτική λόγω της φύσης των υλικών που χρησιμοποιούνται

Η γλυπτική παρέχει διαφορετικές δυνατότητες έκφρασης από τη χαρακτική. Το έργο του Β. Μουστάκα  «Βαγόνι-Σαρκοφάγος» από σφυρήλατο σίδερο, όπως και το μπρούντζινο γλυπτό έργο  «Magdeburger Ehrenmal (Κενοτάφιο Μαγδεμβούργου)» του γερμανού Ernst Barlach είναι τρισδιάστατα έργα τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στο θεατή να τα προσεγγίσει περιμετρικά όπως φιλοτεχνήθηκαν. Οι γλύπτες με τη χρήση του μετάλλου είχαν τη δυνατότητα να επεξεργαστούν με περισσότερες λεπτομέρειες την ανθρώπινη μορφή, καθώς και να δώσουν στα έργα τους μνημειακή υπόσταση (σχετικά με το φυσικό τους μέγεθος). Το μειονέκτημα των γλυπτών έργων έγκειται στη μοναδικότητά τους, καθώς δεν μπορούν να αναπαραχθούν σε αρκετά γνήσια αντίγραφα από τον ίδιο τον καλλιτέχνη ώστε να απευθύνονται στο σύνολο των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για την τέχνη. Το γλυπτό έργο είτε εκτίθεται σε κάποιο μουσείο ή έκθεση είτε σε δημόσιο χώρο ο θεατής καλείται να το προσεγγίσει αφού το επισκεφθεί στο φυσικό του χώρο.

Η χαρακτική υστερεί στην απόδοση τρισδιάστατων έργων και στη λεπτομερή απόδοση των χαρακτηριστικών των ανθρώπινων μορφών και των θεμάτων που απεικονίζονται. Η αρχική πρόθεση των χαρακτών στόχευε στην κατοχή των έργων τους από το ευρύ κοινό, δεδομένου ότι υπήρχε η δυνατότητα παραγωγής πολλών αντιγράφων από την αρχική «μήτρα» που φιλοτεχνούσε ο εκάστοτε χαράκτης.[14] Το ξυλογραφικό έργο του Α. Τάσσου «Κύπρος 1974» φέρει επιτυχώς εξπρεσιονιστικά στοιχεία, αφού η τεχνική της χαρακτικής επιτρέπει τη χρήση μαύρων σκληρών γραμμών, ενώ η απομάκρυνση από την πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας είναι δεδομένη. Το βασικό πλεονέκτημα του έργου ήταν η παραγωγή μεγάλου αριθμού αντιγράφων, χωρίς να αλλοιωθεί η πρωτοτυπία του λόγω της σμίκρυνσης, με την ένταξή του στη σειρά γραμματοσήμων «Η Επέτειος του Αττίλα» αφιερωμένη στην τραγωδία της Κύπρου. Το παιδάκι με το συρματόπλεγμα, που αποτέλεσε εικόνα γραμματοσήμων της κυπριακής αλληλογραφίας με την ονομασία «Προσφυγόσημο», συνόδευσε την αλληλογραφία της Κύπρου προς ολόκληρο τον κόσμο.[15]

iii. Τα σημεία στα οποία η αισθητική και το ιδεολογικό υπόβαθρο του εξπρεσιονισμού συγκρούονται με τα ιδανικά (αισθητικά και ιδεολογικά) της ανθρώπινης μορφής στο πλαίσιο της ελληνικότητας.

Στο πλαίσιο της ελληνικότητας ήταν αποδεκτά τα νεοκλασικιστικά έργα μέσω των οποίων αναβίωναν τα κλασικά θέματα και η αισθητική τους.[16] Ήταν δηλαδή τα έργα της αυστηρής ακαδημαϊκής τέχνης, την οποία ακόμη και η πολιτική εξουσία της δικτατορίας (1967-1974) επικαλέστηκε ώστε να συμβάλλει στην υποστήριξη της πολιτικής της, αφού προωθούσε το σύνθημα της επιστροφής στην παράδοση και τις ελληνικές ρίζες.[17]

Παρ’ όλο που ήδη στην περίοδο του Μεσοπολέμου ο αντιακαδημαϊσμός ήταν εμφανής στους καλλιτέχνες, οι οποίοι είχαν ενταχθεί πλέον στο κλίμα της δυτικής μοντέρνας τέχνης,[18] στα μέσα της δεκαετίας του ’50, στη γλυπτική εξακολουθούσε να αποτελεί ζητούμενο το τεχνικά άρτιο, το ευανάγνωστο και το ευχάριστο, ενώ παρέμεινε παραστατική και ανθρωποκεντρική τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του ’60. Μέσα από δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής διαπιστώνεται πως οι καλλιτέχνες που εναντιώνονταν στην απεικόνιση των μορφών της ακαδημαϊκής τέχνης θεωρούνταν ως ανισόρροποι και η τέχνη τους δύσκολη.[19]

Ο Αχ. Απέργης το 1955 παρουσίασε για πρώτη φορά έντονα εξπρεσιονιστικά, αφαιρετικά και αφηρημένα έργα σε χαλκό, σίδερο και γύψο, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις όπως καταγράφτηκαν στο σύγχρονο Τύπο. Στα έργα του απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στο πραγματικό, ενώ μοιάζουν διαβρωμένα και τραγικά με την επιθετική τους μορφή να εντείνεται στο χώρο. Τόσο αυτός όσο και οι ομότεχνοί του χαρακτηρίστηκαν ως καλλιτέχνες που δεν έχουν ειλικρινή σχέση με τον εαυτό τους και με τους συνανθρώπους τους.[20]

Στην περίοδο μέχρι το 1960 ωρίμασαν οι συνθήκες για τις εξπρεσιονιστικές συνθέσεις των επόμενων δεκαετιών. Το έργο του Χ. Καπράλου από το 1960 κι έπειτα κωδικοποιήθηκε σε έντονες εξπρεσιονιστικές φιγούρες Οι σχηματοποιήσεις, οι αφαιρέσεις, οι στρεβλώσεις και οι παραμορφώσεις της ανθρώπινης μορφής αποδέσμευσαν το έργο του από την αισθητική του ελληνικού περιβάλλοντος, ενώ παράλληλα συγκρούστηκε μαζί του σε νοηματικό επίπεδο.[21] Ο Καπράλος σε συνέντευξή του το 1957 δήλωσε πως η τέχνη είναι άμεσα συνδεδεμένη με το σύγχρονο περιβάλλον και όχι με το παρελθόν, ενώ δεν μπορεί να ταυτιστεί με τη διεθνή τέχνη και φυσικά δεν αποδεικνύει καμιά προσήλωση στην «ελληνικότητα». Η τέχνη για τον Καπράλο ήταν απλώς αποτέλεσμα μιας οξυδερκούς και ειλικρινούς παρατήρησης.[22] Σε δημοσίευμα του Τύπου του 1965 διατυπώθηκε ότι το κοινό αντιλαμβανόταν τη γλυπτική σαν τη βασική τέχνη που ο Έλληνας ένοιωθε να εκφράζει περισσότερο τον πολιτισμό του με αντιπροσωπευτικά τα γλυπτά αγάλματα.[23] Είναι εμφανές ότι τα εξπρεσιονιστικά έργα έθιγαν την ελληνικότητα της ελληνικής κοινωνίας, αφού ήταν αποδεσμευμένα από οποιοδήποτε ελληνικό στοιχείο, καθώς και ασύμβατα με τις αρχές της ακαδημαϊκής τέχνης.

Επίλογος

Το ρεύμα του εξπρεσιονισμού εμφανίστηκε στη Γερμανία την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα, ενώ στην Ελλάδα από τα μέσα της ίδιας εκατονταετίας. Με τη χρήση έντονων χρωμάτων  και σκληρών γραμμών επιτυγχάνεται η πρόκληση βαθύτερων συναισθημάτων. Η παραμόρφωση των θεμάτων και κυρίως της ανθρώπινης μορφής αντανακλά το φόβο, τη φθορά, τη μοναξιά, τη βία και το θάνατο, ενώ συντίθεται το συγκινησιακό στοιχείο του εξπρεσιονισμού.

Το «Βαγόνι-Σαρκοφάγος» αποτελεί εξπρεσιονιστικό έργο του Β. Μουστάκα που επιχειρεί να αποδώσει τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος της εποχής του, τα οποία προέκυψαν από τις ραγδαίες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις και τους γρήγορους ρυθμούς της ζωής του. Το «Κενοτάφιο Μαγδεμβούργου» του E. Barlach είναι ένα κατ’ εξοχήν έργο γερμανικού εξπρεσιονισμού, μέσω του οποίου εκφράζονται οι αρνητικές ψυχολογικές καταστάσεις που προκαλεί ο πόλεμος, ενώ παράλληλα καταγγέλλονται οι πολιτικές που σχετίζονται με αυτόν. Ο Α. Τάσσος με το χαρακτικό έργο «Κύπρος 1974», το οποίο φέρει εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά, περιγράφει στη μορφή του εικονιζόμενου παιδιού τον ξεριζωμό, την απόγνωση και το θάνατο που προκλήθηκε από την αιφνίδια και βίαιη εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο, ενώ θίγει τις συνέπειες της κακής πολιτικής διαχείρισης.

Τα παραπάνω γλυπτά έργα δεν περιορίζονται από εμπόδια στην έκφραση των μορφών που παρουσιάζουν, καθώς τα υλικά που χρησιμοποιούνται ενδείκνυνται για μνημειακά και λεπτομερή τρισδιάστατα έργα. Το βασικό τους μειονέκτημα αποτελεί η μοναδικότητά τους ως προς τον αριθμό, καθώς ο φιλότεχνος θεατής οφείλει να τα επισκεφθεί για να τα προσεγγίσει. Το χαρακτικό έργο του Α. Τάσσου, λόγω της τεχνικής της χάραξης, αποδίδει επιτυχώς τα εξπρεσιονιστικά του στοιχεία, ενώ η τέχνη του υστερεί στην τρισδιάστατη απόδοση του συνόλου. Το έργο του, όμως, μέσω των γραμματοσήμων της κυπριακής δημοκρατίας έλαβε διεθνείς διαστάσεις, αφού συνόδευε την αλληλογραφία των Κυπρίων ανά τον κόσμο.

Η εμφάνιση των εξπρεσιονιστικών έργων, από τα μέσα της δεκαετίας του ΄50, έθιγε την ελληνική συνέχεια όπως την αντιλαμβανόταν το κοινό εκείνης της περιόδου. Οι μορφές με τα ρεαλιστικά στοιχεία που αγγίζουν την τελειότητα, στα πρότυπα των αρχαιοελληνικών γλυπτών, «απειλήθηκαν» από τις παραμορφωμένες και στρεβλωμένες μορφές που επέβαλλε το εξπρεσιονιστικό ρεύμα, προκαλώντας τις έντονες αντιδράσεις του κοινού, όπως διαπιστώνεται από τα δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής. Το δικτατορικό καθεστώς, όμως, συνέβαλλε καθοριστικά στην αποδοχή της εξπρεσιονιστικής τέχνης από το κοινό λόγω του καταγγελτικού της χαρακτήρα.


Πίνακας Εικόνων

Εικόνα 1: Βαγγέλης Μουστάκας,  Βαγόνι – Σαρκοφάγος  (1967). Φωτ. στο Moustakas Γλυπτική. Ημερομηνία Πρόσβασης: 28.03.2013. http://vagelismoustakas.com

Εικόνα 2: Ernst Barlach,  Magdeburger Ehrenmal  (Κενοτάφιο, 1928-9). Φωτ. στη Wikipedia. Ημερομηνία Πρόσβασης: 27.03.2013. http://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Barlach_Magdeburger_Ehrenmal.jpg

Εικόνα 3: Τάσσος (Αλεβίζος Αναστάσιος), Κύπρος 1974  (1974). Φωτ. στη Εθνική Πινακοθήκη. Ημερομηνία Πρόσβασης: 1.4.2013. http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=606&artwork_id=66995

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γερογιάννη, Ε. 2011. «Πρέπει να αντιμετωπίσουμε τις ασαφείς ιδέες με ευδιάκριτες εικόνες». Ο πολιτικός λόγος των πρώτων περφόρμανς στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1970. Στο Η τέχνη του 20ου αιώνα. Ιστορία, Θεωρία, Εμπειρία, Γ’ Συνέδριο Ιστορίας της Τέχνης. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας, Τομέας Ιστορίας της Τέχνης, σ.σ. 153-158.

Ιωαννίδου, Μ. 2011. Ελληνική Ζωγραφική και Χαρακτική, από τον 18ο στον 20ο αιώνα. Λευκωσία: Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Καραΐσκου, Β. 2011. Νεοελληνική Γλυπτική, Ματιές και Αναγνώσεις. Αθήνα: Gutenberg – Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Χριστοφόγλου, Μ. 1995. Ο Εκσυγχρονισμός της Νεοελληνικής Τέχνης και οι Μεγάλες Διαμάχες (1950-1980). Στο περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες, τ. 57, σ.σ. 38-47.

                                 

Ηλεκτρονικές Πηγές

Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Ελληνική Ιστορία, Νεότερα, Η σύγχρονη Ελλάδα 1945-2000, Ημερομηνία Πρόσβασης: 29.03.2013.  http://www.fhw.gr/chronos/15/gr/1960_1970/index.html

Μουστάκας. Γλυπτική. Ημερομηνία Πρόσβασης: 24.03.2013. http://vagelismoustakas.com

Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ. Αφιέρωμα στον Τάσσο Αλεβίζο (Α. Τάσσο). Ημερομηνία Πρόσβασης: 28.03.2013. http://www.ert-archives.gr

Labedzki, Α.  «His Most Famous Sculpture (Magdeburger Ehrenmal) – Ernst Barlach» στο ezinearticles.com. Ημερομηνία πρόσβασης: 27.03.2013. http://ezinearticles.com/?His-Most-Famous-Sculpture-(Magdeburger-Ehrenmal)—Ernst-Barlach&id=2602702 )


[1] Ιωαννίδου (2011), σ. 147.
[2] Ιωαννίδου (2011), σ. 148.
[3] Καραΐσκου (2011), σ. 148.
[4] Ό.π. σ. 148.
[5] Ιωαννίδου (2011), σ. 147. Καραΐσκου (2011), σ. 148.
[6] Βλ. Moustakas Γλυπτική
[7] Καραΐσκου (2011), σ. 98.
[8] Βλ. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Ελληνική Ιστορία, Νεότερα, Η σύγχρονη Ελλάδα 1945-2000.
[9] Γερογιάννη (2009), σ.σ. 153-8.
[10] Χριστοφόγλου (1995), σ. 44.
[11]  Βλ. Labedzki, Α. «His Most Famous Sculpture (Magdeburger Ehrenmal) – Ernst Barlach».
[12] Βλ. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Ελληνική Ιστορία, Νεότερα, Η σύγχρονη Ελλάδα 1945-2000.
[13] Βλ. Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ «Αφιέρωμα στον Τάσσο Αλεβίζο (Α. Τάσσο)».
[14] Ιωαννίδου (2011), σ. 94.
[15] Βλ. Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ «Αφιέρωμα στον Τάσσο Αλεβίζο (Α. Τάσσο)».
[16] Για τον Νεοκλασικισμό βλ. Καραΐσκου (2011), σ. 150.
[17] Καραΐσκου (2011), σ. 95.
[18] Χριστοφόγλου (2005), σ. 40.
[19] Καραΐσκου (2011), σ. 64.
[20] Ό.π. σ.σ. 80-81.
[21] Ό.π. σ.σ. 74-75.
[22] Ό.π. σ.σ. 75-76.
[23] Ό.π. σ. 64.

Κατοικία, Οργάνωση Οικιακού Χώρου & Αρχαία Ελληνική Κοινωνία

Κατοικία, Οργάνωση Οικιακού Χώρου

&

Αρχαία Ελληνική Κοινωνία

                        Εισαγωγή

Η μελέτη της αρχαίας ελληνικής κατοικίας, όπως εξελίχθηκε στην αρχαιότητα, προσφέρει πλήθος πληροφοριών για την οργάνωση του οίκου και την ευρύτερη σύγχρονη κοινωνική οργάνωση. Στην παρούσα μελέτη, μέσα από συγκεκριμένες έρευνες αρχαιολογικών χώρων από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου μέχρι και την ελληνιστική περίοδο, θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε την εξέλιξη της οικίας και τις κοινωνικές αλλαγές στις αντίστοιχες εποχές τους.

                        Α. Τύποι οικιών και η διαμόρφωσή τους                 

                i. Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου

Κατά την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου (10ος-8ος αι. π.Χ.), η οικιστική αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από ανεξάρτητα κτήρια διαφόρων κατόψεων (λεπτομέρειες?), τα οποία ήταν κατασκευασμένα από φθαρτά υλικά. Χρησιμοποιούνταν ωμόπλινθοι, καθώς και καλάμια επιχρισμένα με λάσπη. Κάθε οικιστική μονάδα αποτελούνταν από ένα, δύο ή περισσότερα δωμάτια. Στο Λευκαντί της Εύβοιας όμως, ανακαλύφθηκε ένα μεγάλο αψιδωτό κτήριο, που περιλάμβανε περισσότερα από τρία διαμερίσματα, ενισχύοντας την άποψη ότι το πρότυπο των οικιών περιλάμβανε διάσπαρτες ανεξάρτητες «πατριαρχικές οικίες». Ήταν κτισμένο από λίθους στη βάση των τοίχων, ενώ η ανωδομή από πλίθρες. Στην Κρήτη και τις Κυκλάδες επικρατούσαν, κυρίως, οι επίπεδες οροφές. Οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών της περιφέρειας του οικισμού ήταν έτσι δομημένοι ώστε να παρέχουν μια στοιχειώδη γραμμή άμυνας. Το εσωτερικό ήταν λιτό, το πάτωμα από πατημένο χώμα και στη μέση βρισκόταν μία εστία είτε ως απλή κοιλότητα είτε κτιστή. Τα κτιστά θρανία που απαντούν κατά μήκος των τοίχων εξυπηρετούσαν πολλαπλές χρήσεις. Από τα ευρήματα του κτηρίου στα Νιχώρια μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι εξυπηρετούσε θρησκευτικές, κοινοτικές και οικονομικές λειτουργίες. Οι οικίες των μελών της άρχουσας τάξης έφεραν διαφορετική αρχιτεκτονική μορφή, καθώς ήταν μεγαλύτερες και πιο πολύπλοκες. Παρόμοια κτήρια βρέθηκαν και σε άλλες περιοχές του ελλαδικού χώρου που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οι κατοικίες της άρχουσας ελίτ.[1]

Η επιμήκης οικία της πρωτογεωμετρικής περιόδου αντικαταστάθηκε από σύνθετους οίκους που χαρακτηρίζονται από ανεξάρτητες μονάδες οργανωμένες μέσα σε περίβολο. Στη γεωμετρική περίοδο (900-700 π.Χ.) οι αριστοκρατικές οικίες αντιστοιχούσαν, κατά κανόνα, σε επιμήκη ορθογώνια ή αψιδωτά κτήρια που αποτελούνταν από ένα πρόδομο και ένα κυρίως δωμάτιο. Στις μεσαίες και χαμηλές τάξεις αντιστοιχούσαν τα ταπεινά ωοειδή κτήρια, τα οποία μπορεί να χρησίμευαν και ως εργαστήρια. Ο τύπος των καμπυλόγραμμων οικιών επέζησε και στις επόμενες περιόδους, κυρίως σε κτηνοτροφικές περιοχές.[2]

                ii. Αρχαϊκή Περίοδος

Οι μικροί οικισμοί της Εποχής του Σιδήρου, οι οποίοι ήταν δημιουργήματα των διάφορων φύλων που είχαν εγκατασταθεί εκ νέου στο ζωτικό τους χώρο, έπειτα από την κατάρρευση των πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού (1200 π.Χ.), έθεσαν τις βάσεις για την ανάδειξη των πόλεων – κρατών της αρχαϊκής περιόδου.[3] Στην Αμβρακία της Ηπείρου, αποικία της Κορίνθου η οποία ιδρύθηκε κατά το τελευταίο τέταρτο του 7ου αι. π.Χ., οι αρχαϊκές οικίες αποτελούνταν από δύο ή τρία δωμάτια με νότιο προσανατολισμό και αυλή μεγαλύτερη από εκείνη της κλασικής και ελληνιστικής οικίας. Ανακαλύφθηκαν δε δύο οικίες με παστάδα (προθάλαμος που μεσολαβεί μεταξύ της αυλής και των δωματίων, ενώ μπορεί να ταυτιστεί και με το διάδρομο των οικιών) οι οποίες έφεραν ομοιότητες ως προς την αρχιτεκτονική τους.[4] Μια οικία έφερε τρία παρατακτικά διατεταγμένα δωμάτια τα οποία δεν είχαν έξοδο προς τον αρχαίο δρόμο, ούτε επικοινωνούσαν μεταξύ τους, καθώς η είσοδος σ’ αυτά πραγματοποιούνταν από ένα πλατύ διάδρομο στη νότια πλευρά, στην οποία βρισκόταν η αυλή που καταλάμβανε το υπόλοιπο τμήμα του οικοπέδου. Η κύρια είσοδος της οικίας, πιθανόν, βρισκόταν από την ανατολική πλευρά εντός της αυλής.[5] Για την κατασκευή του χαμηλότερου τμήματος των τοίχων χρησιμοποιούταν λίθοι και ωμές πλίνθοι για την ανωδομή. Τα ανοίγματα των εσωτερικών χώρων ήταν αρκετά ευρύχωρα και τα κατώφλια αποτελούνταν από πλατιά ποταμίσια βότσαλα ή λεπτές πλάκες, ενώ σε αρκετούς χώρους βρέθηκαν ίχνη ψηφιδωτών δαπέδων (από βότσαλα ή χαλίκια). Η στέγη, τέλος, ήταν κατασκευασμένη από κεραμικό κορινθιακού τύπου.[6] Τα θεμέλια μιας μεγάλης οικίας που αποκαλύφθηκαν στη Λευκάδα (α’ μισό 6ου π.Χ. αι.), η οποία βρισκόταν στο εσωτερικό μιας μακρόστενης νησίδας, προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την εσωτερική διαρρύθμιση. Οι μικροί χώροι υποδηλώνουν, προφανώς, ότι ανταποκρίνονταν στα δεδομένα εκείνης της εποχής, με εμφανείς τις κορινθιακές επιδράσεις. Στην κάτω Ιταλία, ωστόσο, οι κορινθιακές αποικίες της αρχαϊκής περιόδου, οι οποίες έφεραν οικοδομικά τετράγωνα στενόμακρου σχήματος, περιλάμβαναν λίγους κεντρικούς δρόμους.[7] Ο τύπος αρχαϊκής οικίας που χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη παστάδας μεταξύ των δωματίων και της αυλής καταγράφεται επίσης σε οργανωμένες πόλεις της μητροπολιτικής και της Μεγάλης Ελλάδας.[8]

                iii. Κλασική Περίοδος

Στην κλασική Αθήνα τα σπίτια των αρχαίων Ελλήνων ήταν μικρά, χωρίς λαμπρή διακόσμηση και συχνά κτισμένα από ευτελή υλικά. Σύμφωνα με το ρήτορα Δημοσθένη οι οικίες του Θεμιστοκλή και του Μιλτιάδη ήταν παρόμοιες με τις οικίες των υπόλοιπων Αθηναίων πολιτών. Από τον 4ο αι. π.Χ., όμως, ορισμένοι πολίτες απολάμβαναν πολυτελείς οικίες προκαλώντας την αντίδραση των συντηρητικών, τα επιχειρήματα των οποίων εστίαζαν στην εναντίωση των δημοκρατικών ηθών.[9]

Οι οικιστικές ανάγκες μεταβλήθηκαν στην κλασική περίοδο και οι οικίες έφεραν πλέον πολλά δωμάτια σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, προκειμένου να εξυπηρετήσουν τις διαφορετικές ανάγκες των ανθρώπων, για τις οποίες η έρευνα αδυνατεί προς το παρόν να προσδιορίσει.[10] Η αρχαία Λευκάδα προσφέρεται για τον εντοπισμό των μεταβολών, καθώς μια οικία της αποτελούταν από έξι ή επτά δωμάτια, οργανωμένα περιμετρικά της αυλής, στην οποία, όπως σε κάθε ελληνική οικία, υπήρχε πηγάδι. Συνήθως, τα σπίτια περιλάμβαναν στο μπροστινό τους μέρος έναν ανδρώνα και ένα χώρο υποδοχής επισκεπτών όπου διεξάγονταν τα συμπόσια.[11] Στην Όλυνθο (Χαλκιδική) διαπιστώνεται η ξεχωριστή είσοδος κάθε οικίας από την πλευρά του δρόμου, από την οποία επιτυγχανόταν η κύρια πρόσβαση, ενώ απαντάται και ο ανδρώνας, σε αντίθεση με τον αντίστοιχο γυναικωνίτη, ο οποίος προφανώς δεν υφίστατο, προκαλώντας την αμφισβήτηση της χρήσης αυτών των δωματίων από ορισμένους μελετητές. Ίσως ο ανδρώνας να φιλοξενούσε τους φίλους του άνδρα της οικογένειας, ενώ για τις γυναίκες να απαιτούνταν περισσότεροι χώροι για τις δραστηριότητές τους (ύφανση, πλύσιμο κλπ). Ακόμη, κατά την ώρα επίσκεψης και διάρκεια παραμονής των φίλων του άνδρα της οικογένειας στον ανδρώνα, πιθανώς η γυναίκα να περιοριζόταν στους άλλους χώρους ώστε να μην γίνεται ορατή από τους επισκέπτες.[12] Στα απέναντι στενά δωμάτια πιθανόν στεγάζονταν τα εργαστήρια ή στάβλοι ζώων. Στα εργαστήρια εργάζονταν σιδηρουργοί, αγγειοπλάστες και κοροπλάστες. Στην οικία κατασκεύαζαν κάθε λογής υφάσματα, ενώ στο πίσω μέρος της βρίσκονταν οι αποθήκες και η κουζίνα όπου λάμβανε χώρα η κύρια καθημερινότητα της οικογένειας. Αναλόγως των καιρικών συνθηκών ανά του ελλαδικού χώρου απαντώνται και οι ημιυπαίθριοι χώροι.[13] Η διαμόρφωση των οικιών επέτρεπε την επιτήρηση όλων των εργαζομένων, αλλά και των προσώπων του νοικοκυριού από τον άμεσα «ανώτερό» τους.[14]

Από την ύστερη κλασική οικία (υπ’ αριθμ. 7) στους Αλιείς (στον Αργολικό Κόλπο) διαπιστώθηκαν τα λίθινα θεμέλια με ορθοστάτες από πωρόλιθο της περιοχής, επάνω στους οποίους χρησιμοποιήθηκαν ωμές πλίνθοι. Στις θύρες, τα παράθυρα και στο σκελετό των επικλινών στεγών χρησιμοποιούνταν το ξύλο. Η είσοδος στην οικία γινόταν από ένα πρόθυρο με εσοχή, όπως συνέβαινε σχεδόν σε όλες της οικίες στους Αλιείς. Τα πρόθυρα, που οδηγούσαν στην αυλή, καταλήγουν συνήθως σε παραστάδες με λίθινη βάση και επίκρανο, ενώ απαντούν ευρέως σε όλη την ύστερη κλασική Ελλάδα (Όλυνθος, Ερέτρια, Κατώγιο Επιδαύρου). Η αυλή αποτελούσε τον άξονα γύρω από τον οποίο περιστρέφονταν όλοι οι χώροι και όλες οι δραστηριότητες (πλύσιμο ρούχων, σταβλισμός ζώων, παιχνίδι παιδιών), ενώ ο χώρος της συνέβαλε και στην είσοδο φωτός και αέρα στο εσωτερικό της οικίας. Στο κέντρο της υπήρχε ένα πηγάδι, το λίθινο στόμιο του οποίου ήταν επιστρωμένο με κονίαμα. Ο ανδρώνας ήταν εσκεμμένα τοποθετημένος στα αριστερά ώστε να αποφεύγεται η οπτική επαφή των επισκεπτών με το υπόλοιπο νοικοκυριό. Το κυρίαρχο δωμάτιο έφερε το σχήμα Γ το οποίο στη συνέχεια οδηγούσε σε δύο μικρότερα δωμάτια (ίσως ένα από αυτά να χρησιμοποιούνταν ως λουτρό). Πιθανόν στους Αλιείς και την Όλυνθο χρησιμοποιούνταν φορητές εστίες, αφού ίχνη οικιακών εστιών απαντώνται σπάνια. Στην μικρότερη οικία Α, στο τμήμα του σπιτιού όπου βρισκόταν η κουζίνα υπήρχε και ένα λουτρό, όπως συνέβαινε σε πολλές περιπτώσεις οικιών στους Αλιείς, στην Όλυνθο, την Ερέτρια και αλλού.[15] Στην αυλή βρέθηκαν ίχνη κλίμακας που οδηγούσε πιθανόν στον πρώτο όροφο της οικίας. Στη νοτιοδυτική της πλευρά σχηματιζόταν μια στοά με κεραμοσκεπή στέγη, στηριζόμενη σε δύο δωρικούς κίονες, ενώ εκτός από το πηγάδι σώζεται και η δεξαμενή στο κέντρο της αυλής. Η δεξαμενή συνάδει με τις οικιακές στέρνες της ύστερης κλασικής και ελληνιστικής εποχής.[16]

                iv. Ελληνιστική Περίοδος

Από τα ευρήματα των οικιακών καταλοίπων στα Καλλίθηρα (δυτ. Θεσσαλία), τα οποία όμως δεν συνθέτουν μια ολόκληρη οικία, προκύπτουν ορισμένα συμπεράσματα για την οργάνωση της ελληνιστικής οικίας. Οι τοίχοι των σπιτιών έφεραν χαμηλή λιθόκτιστη κρηπίδα, ενώ τα ψηλότερα τμήματα ήταν χτισμένα με ωμά πλιθιά. Οι στέγες ήταν επικαλυμμένες με καμπύλους κεράμους και τα δωμάτια ήταν σχετικά μικρά. Στα περισσότερα σπίτια το δάπεδο αποτελούταν από πατημένο χώμα, ενώ σε ένα μόνο βρέθηκε βοτσαλωτό δάπεδο. Επειδή δεν βρέθηκε κλίμακα που να οδηγεί σε όροφο πιθανολογείται ότι οι οικίες ήταν ισόγειες.[17] Δύο δωμάτια που αποκαλύφθηκαν στις οικίες των Καλλίθηρων φαίνεται να χρησιμοποιούταν ως οικιακό ιερό και ως αποθήκη κεραμικών, αντίστοιχα. Οι νέες οικίες που ανεγέρθηκαν στα ερείπια από την καταστροφή από μια πιθανόν εχθρική επιδρομή, καταλάμβαναν μικρότερη έκταση, ενώ χρησιμοποιήθηκε το παλαιότερο θεμελιακό υλικό.[18]

Από την οικία της Λευκάδας συμπεραίνεται η χρήση των χώρων της. Το κτίριο χωριζόταν σε μια ανατολική και μια δυτική πτέρυγα, περιλαμβάνοντας από μια αυλή. Στους μπροστινούς χώρους τοποθετείται ο ανδρώνας και ένα μεγάλο δωμάτιο με πλατιές θύρες. Ο ανδρώνας χρησιμοποιούνταν για τους επισκέπτες, ενώ το απέναντι δωμάτιο, το μεγαλύτερο, πιθανόν χρησιμοποιούνταν για τις καθημερινές ανάγκες των ενοίκων (μαγείρεμα, γεύμα κλπ). Σε ένα γειτονικό δωμάτιο είχε διαμορφωθεί λουτρό με υδατοστεγές δάπεδο, στο οποίο πιθανό να υπήρχε ένας λουτήρας και το νερό που χρησιμοποιούσαν οι ένοικοι το ζέσταναν στην πολύτιμη γι’ αυτούς εστία. Η οικία είχε αρκετούς βοηθητικούς χώρους, όπως μια αποθήκη κοντά στο μαγειρείο για την αποθήκευση των πολύτιμων τροφίμων.[19]

                        Β. Συμπεράσματα σχετικά με τις σύγχρονες κοινωνικές δομές κάθε εποχής

Η μορφή των οικιών και των οικισμών της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου επηρεάστηκε από τις κοινωνικές δομές, δεδομένης της πιθανής διαφορετικότητας των οικιών των μελών της άρχουσας τάξης. Πιθανόν η ηγεσία να ήταν κληρονομική δίχως να αποκλείεται και ένα άγνωστο μοντέλο ηγεσίας μακράς διάρκειας. Η διαφορά της μορφής κατά το πέρασμα προς τη γεωμετρική περίοδο είναι λιγότερο εμφανής και συνάγεται το συμπέρασμα ότι μεταβλήθηκε η πολιτική οργάνωση και η κοινωνική διαστρωμάτωση. Είναι πιθανό από τα μέσα του 8ου αι. π.Χ. κι έπειτα οι ηγέτες να αντικαταστάθηκαν από ένα σύστημα συλλογικής εξουσίας. Το πολύπλοκο οικοδόμημα στο Λευκαντί της Εύβοιας μπορεί να ενταχθεί στις ομηρικές περιγραφές τόσο για την αρχιτεκτονική του όσο και για τις ταφικές συνήθειες των ανθρώπων που ζούσαν σ’ αυτό, καθώς αντανακλά τις «οικίες των ηρώων». Από το κτήριο στα Νιχώρια συνάγεται το συμπέρασμα ότι η οικία εξυπηρετούσε κοινοτικές, θρησκευτικές και οικονομικές λειτουργίες.[20]

Κατά τη γεωμετρική περίοδο (900-700 π.Χ.) οι διαφορές μεταξύ των οικιών που ανήκαν σε μέλη της ελίτ και εκείνων των μεσαίων και κατώτερων κοινωνικών τάξεων βαθμιαία άρχισαν να υποχωρούν, καθώς αυξανόταν η δύναμη και ο πλούτος των μεσαίων και χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων της μεταβατικής περιόδου από την εποχή των ηρώων στην άνοδο της «πόλης-κράτους». Η κοινωνική συμπεριφορά του επικεφαλής του οίκου, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, η παρουσία δούλων και η διαφοροποίηση των οικογενειακών δραστηριοτήτων οδήγησαν προς τα τέλη του 8ου αι. π.Χ. στην κατασκευή πιο σύνθετων οικιών.[21]

Τα ευρήματα των οικιών της Αμβρακίας της αρχαϊκής περιόδου προδίδουν το βιοτικό επίπεδο και τις εξωτερικές επαφές των πρώτων Κορίνθιων αποίκων. Η διακόσμηση των αγγείων και η απομίμηση της κορινθιακής κεραμικής φανερώνουν τις στενές σχέσεις της αποικίας με τη μητρόπολη. Οι αμφορείς κορινθιακού τύπου Α, ωστόσο, μαρτυρούν τις εμπορικές τους σχέσεις. Τα σπίτια της Αμβρακίας αντανακλούν τα πρότυπα της αναπτυγμένης πολεοδομικής και οικιστικής οργάνωσης των αποικιών του 7ου και 6ου αι. π.Χ., εν αντιθέσει με την ενδοχώρα της Ηπείρου, στην οποία απαντώνται οι λίθινες μονόχωρες κατοικίες ή καταλύματα κατασκευασμένα από φθαρτά υλικά.[22]

Στην κλασική περίοδο τα σπίτια στην Αθήνα, ενώ σε γενικές γραμμές ακολουθούν την ίδια διάταξη που απαντά στην Όλυνθο και αλλού, εκείνα που βρίσκονταν σε υψόμετρο ήταν μεγαλύτερα και πιο περίτεχνα. Είναι δε πιθανό οι αντιθέσεις αυτές να οφείλονται στον πλούτο και την κοινωνική θέση των ανθρώπων.[23] Η μεγάλη αντίθεση, όμως, που προκύπτει από το λιτό ιδιωτικό βίο των Αθηναίων με το ιδιαίτερα λαμπρό δημόσιο βίο τους υπογραμμίζει τη φροντίδα των Αθηναίων για το πολίτευμά τους.[24] Αντίστοιχα, η υποκειμενική και φαινομενική ομοιότητα των οικιών σε μεμονωμένους οικισμούς, όπως η Όλυνθος, ενδεχομένως να εντάσσεται στην πολιτική και φιλοσοφική ιδεολογία της ισονομίας που απαντά στις δημοκρατικές πόλεις της κλασικής περιόδου. Παρ’ όλα αυτά από τις ουσιαστικές διαφορές των οικιών, οι οποίες είναι εμφανείς στη διακόσμηση τόσο στο εξωτερικό των οικιών όσο και στο εσωτερικό, προκύπτουν οι κοινωνικές ανισότητες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η οικία του Διονύσου στην κλασική Πέλλα, η οποία ξεχωρίζει για την κλίμακα και τη διακόσμησή της, σημειώνοντας τη διαφορά της κοινωνικής τάξης των ενοίκων της στη μακεδονική αυλή.[25] Οι Αλιείς, ακόμη, συμμετείχαν στην «ελληνικότητα» της ύστερης κλασικής εποχής, όπως συμπεραίνεται από τα ευρήματα της αρχιτεκτονικής των οικιών, η οποία έφερε σαφείς ομοιότητες με τις οικίες άλλων περιοχών. Το ιδιωτικό αλληλεπιδρούσε με το δημόσιο και η οικιακή οικονομία συνδεόταν άρρηκτα με την πολιτική μακρο-οικονομία.[26]

Από την ελληνιστική οικία της Δήλου, η οποία αποτελούταν από πολλά δωμάτια και ψηφιακή ή γραπτή διακόσμηση με σύνθετα σχέδια ενισχύεται η άποψη για τις κοινωνικές διαφορές, ενώ συμπεραίνεται ότι μέσω της κατοικίας εκφραζόταν η ανισότητα στον πλούτο και την κοινωνική θέση.[27] Το ελληνιστικό οίκημα της Λευκάδας διαχωρίζεται από τους δημόσιους χώρους του οποίου η πρόσβαση επιτυγχανόταν από το μπροστινό μέρος και από τους ιδιωτικούς χώρους στο πίσω μέρος. Έτσι, διαφαίνεται μια κοινωνία η οποία στην ελληνιστική εποχή άρχισε σταδιακά να γίνεται πιο εξωστρεφής.[28]

 

                        Επίλογος

Τα ανεξάρτητα κτήρια διαφόρων κατόψεων, επίπεδων οροφών, κατασκευασμένα από φθαρτά υλικά και με ελάχιστα διαμερίσματα, χαρακτηρίζουν την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, ενώ η αντίθεση της επιβλητικότητα των αριστοκρατικών οικιών, η οποία βαθμιαία υποχωρούσε στη γεωμετρική περίοδο, αντανακλά ίσως τις «ηρωικές οικίες» του Ομήρου. Κατά την αρχαϊκή περίοδο τέθηκαν οι βάσεις για την ανάδειξη των πόλεων – κρατών. Οι οικίες έφεραν σαφείς διαφορές στην οργάνωση, την αυλή και τα υλικά δόμησης με χαρακτηριστική την εισαγωγή της παστάδας μεταξύ δωματίων και αυλής. Οι δε κορινθιακές αποικίες είχαν ιδιαίτερα αναπτυγμένη πολεοδομική οργάνωση. Η μετέπειτα κλασική περίοδος χαρακτηρίζεται, στο πλαίσιο της φροντίδας του δημοκρατικού πολιτεύματος, από τα φαινομενικά όμοια λιτά σπίτια, πολλών δωματίων με την ύπαρξη ανδρώνα, σε αντίθεση με τα δημόσια υπέρλαμπρα οικοδομήματα. Από τις οικίες στους Αλιείς, προσφέρονται ικανοποιητικά δείγματα των οικιών της ύστερης κλασικής περιόδου, ενώ είναι πιθανή η ύπαρξη διώροφων οικιών. Τέλος, οι οικίες της ελληνιστικής περιόδου έφεραν μικρότερα δωμάτια διατηρώντας τη λιτότητά τους, ενώ με εξωστρέφεια διαχώριζαν τους δημόσιους από τους ιδιωτικούς χώρους.


                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ault, B., 2009. Η αρχαιολογία της κατοικίας στους Αλιείς. Μτφρ. Οικονόμου, Ε. Στο περιοδικό: «Αρχαιολογία και Τέχνες», τχ. 112, σ.σ. 47-57. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-5.pdf

Fledler, M., 2009. Η αρχαία Λευκάδα και τα σπίτια της. Μτφρ. Τσινάρη, Π. Στο περιοδικό: «Αρχαιολογία και Τέχνες», τχ. 112, σ.σ. 38-46. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-4.pdf

Ιντζεσίλογλου, Μ., 2009. «Καλλίθηρα»: Η οργάνωση του Αστικού Χώρου ενός αρχαίου οικισμού. Στο περιοδικό: «Αρχαιολογία και Τέχνες», τχ. 112, σ.σ. 58-66. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-6.pdf

Mαζαράκης Αινιάν, Α., 2009. Αρχιτεκτονική και Κοινωνία κατά τους Πρώιμους Ιστορικούς Χρόνους. Στο περιοδικό: «Αρχαιολογία και Τέχνες», τχ. 112, σ.σ. 19-30. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-2.pdf

Nevett, L., 2009. Πέρα από την αρχιτεκτονική: Οι αρχαιοελληνικές οικίες ως κοινωνικοί χώροι. Μτφρ. Οικονόμου, Ε. Στο περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» τχ. 113, σ.σ. 8-18. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/113-1.pdf

Πετρίδης, Π., Πλάντζος, Δ. Πυργάκη, Μ., 2002. Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο. τ. Β΄. Κύρια Αρχαιολογικά Πεδία στον Ελληνικό Χώρο και η Πολιτισμική Αξία τους. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Πλιάκου, Γ., 2009. Η Κατοικία στην Αμβρακία κατά την Αρχαϊκή Περίοδο. Στο περιοδικό: «Αρχαιολογία και Τέχνες», τχ. 112, σ.σ. 31-37. Ηλεκτρονική Έκδοση: (Ημ Πρόσβασης: 09.03.2013): http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-3.pdf


[1] Μαζαράκης Αινιάν (2009), σ.σ. 19-24.
[2] Μαζαράκης Αινιάν (2009), 25,29.
[3] Πετρίδης κ.ά. (2002), σ. 166.
[4] Πλιάκου (2009), σ.σ. 31,33.
[5] Ό.π. σ. 33-34.
[6] Ό.π. σ. 35.
[7] Fledler (2009), σ.σ. 40-41.
[8] Πλιάκου (2009), σ. 35.
[9] Πετρίδης κ.ά. (2002), σ. 169.
[10] Fledler (2009), σ.σ. 41-42.
[11] Ό.π. σ. 43.
[12] Nevett (2009), σ.σ. 9-11.
[13] Fledler (2009), σ. 44.
[14] Nevett (2009), σ.σ. 10-11.
[15] Ault (2009), σ.σ. 50-52.
[16] Ό.π. σ.σ. 53-55.
[17] Ιντζεσίλογλου (2009), σ.σ. 63-64.
[18] Ό.π. σ.σ. 65-66.
[19] Fledler (2009), σ.σ. 44-45.
[20] Μαζαράκης Αινιάν (2009), σ.σ. 19-24.
[21] Ό.π. σ.σ. 25,29.
[22] Πλιάκου (2009), σ.σ. 36-37.
[23] Nevett (2009), σ.σ. 12-13.
[24] Πετρίδης κ.ά. (2002), σ. 172.
[25] Nevett (2009), σ.σ. 12-14.
[26] Ault (2009), σ. 57.
[27] Nevett (2009), σ.σ. 13-14.
[28] Fledler (2009), σ. 46.