β. Άζωρος

i. Απόψεις περιηγητών των προηγούμενων αιώνων

Ο Άγγλος λεξικογράφος William Smith (1813-1893) ανέφερε για την Άζωρο ότι ήταν μια πόλη στην Περραιβία της Θεσσαλίας, η οποία βρίσκεται στους πρόποδες του Ολύμπου. Η Άζωρος με τις δύο γειτονικές πόλεις του Πυθίου και της Δολίχης, αποτελούσε τμήμα μιας Τρίπολης. Ακόμη, μια πόλη με το όνομα Άζωρος συναντάται στην Πελαγονία της Μακεδονίας.[1] Ο Άγγλος στρατιωτικός, τοπογράφος, αρχαιολόγος, και περιηγητής William Martin Leake (1770-1860) παρατήρησε πως αν το Πύθιο ήταν στη θέση που βρίσκεται σήμερα το χωριό Πύθιο, πιθανόν η Άζωρος να βρισκόταν στη θέση του χωριού της Βουβάλας (σ.σ. της σημερινής Αζώρου).[2] Όπως είχε αναφέρει και ο Στράβων, η Άζωρος ήταν εκατόν είκοσι στάδια μακριά από την Οξύνεια. Επιπλέον, επειδή η Άζωρος βρισκόταν πιο νοτιο-δυτικά από τις δύο άλλες πόλεις της Τριπολίτιδας, μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η αρχαία θέση της συμφωνεί με τη θέση της Βουβάλας.[3]  Από την αρχαιολογική έρευνα της ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Λάρισας διαπιστώθηκε πως η αρχαία Άζωρος βρισκόταν κοντά στο σημερινό χωριό της Αζώρου, στη θέση «Καστρί Αζώρου».[4]

 

ii. Διατυπώσεις της σύγχρονης αρχαιολογικής έρευνας

Η περίπτωση της Αζώρου παρουσιάζει ενδιαφέρον επειδή η περιοχή κατοικούταν ήδη πριν από την ελληνιστική εποχή μέχρι τη μεσοβυζαντινή περίοδο, ενώ είναι πιθανόν όταν η περιοχή  εγκαταλείφθηκε ξαφνικά να μεταφέρθηκε στη θέση της σύγχρονης Αζώρου.[5] Η αρχαία πόλη της Αζώρου τοποθετείται στη θέση «Καστρί» της σημερινής Αζώρου (πρώην Βουβάλας). Η πόλη άκμασε από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ., ενώ στο β’ μισό του 4ου αι. π.Χ. προσαρτήθηκε στη Μακεδονία. Η οχύρωσή της χρονολογείται στο α’ μισό του 3ου αι. π.Χ. και επιβεβαιώνεται από το Διόδωρο Σικελιώτη, (Βιβλιοθήκη Ιστορική, XIX.52.6) που αναφέρεται στα γεγονότα αυτής της εποχής σχετικά  με τις διαμάχες των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου την πολιορκία του Πολυπέρχοντα «ἐν Ἀζωρὶῳ τῆς Περραιβίας».[6] Με ένα ισχυρό οχυρωματικό τείχος η Ακρόπολη και η κάτω πόλη της Αζώρου προστατευόταν από τους εχθρούς, ενώ κατά τον 3ο αι. π.Χ. οχυρώθηκε με ένα νέο ισχυρότερο τείχος, ενισχυόμενο από μεγάλους τετράγωνους αμυντικούς πύργους.[7] Από την αρχαία πόλη, εκτός του τείχους της ακρόπολης που έχει αποκαλυφθεί, ήρθε στο φως και ένας αναλημματικός τοίχος του 5ου αι. π.Χ., καθώς και τμηματικά η πολυτελής έπαυλη του «Νικάρχου» (χαρακτηριζόμενη εξ επιγραφής ως έπαυλις του «Νικάρχου», η οποία ανακαλύφθηκε από την ΙΕ΄ ΕΚΠΑ το 1995), η οποία έσωζε επιχρίσματα στους τοίχους και ψηφιδωτά δάπεδα. Βρέθηκαν ακόμη αρχιτεκτονικά μέλη ενός ναού του 3ου αι. π.Χ. ο οποίος αποδίδεται στον Απόλλωνα Λύκειο. Στο σημείο αυτό, μάλιστα, βρέθηκαν και δύο χρυσοί δαρεικοί που ίσως προδίδουν τη διέλευση των Περσών από την Περραιβία κατά τη διάρκεια των Περσικών πολέμων.[8]

Είναι πιθανό στο βόρειο τμήμα της πόλης, στη θέση του παλιού χριστιανικού ναού του Αγίου Αθανασίου, να υπήρχε ιερό αφιερωμένο στην πολιούχο θεότητα της πόλης. Στην Άζωρο, από μια αναθηματική επιγραφή μαρτυρείται η λατρεία του Απόλλωνα Δώρειου και από μια αναθηματική στήλη η λατρεία του Απόλλωνα Λυκείου, υπολείμματα του οποίου βρέθηκαν από την ΙΕ΄ ΕΚΠΑ. Λατρευόταν επίσης η θεά Ενοδία. Η επίκληση «Ενοδίαι Ιλιάδι» απαντάται για πρώτη φορά στο θεσσαλικό χώρο, ενώ το ίδιο προσωνύμιο φέρει και η Αθηνά Ιλιάς και ενδέχεται να σχετίζονται με κάποιον τρόπο μεταξύ τους. Άλλες θεότητες που απαντώνται στην αρχαία Άζωρο είναι ο Ερμής, ο Ηρακλής και ίσως η Θέμις.[9]

Από την 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας, οι έρευνες της οποίας ξεκίνησαν το 1996, επισημάνθηκαν τέσσερις διαφορετικές θέσεις του αρχαιολογικού χώρου της Αζώρου, οι οποίες ανήκουν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Στη θέση «Καστρί» της Αζώρου, στην οποία ανακαλύφθηκαν τα τείχη ελληνιστικής και μεσοβυζαντινής περιόδου, η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως και μια τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική. Στη θέση «Παλιοκκλήσι» αποκαλύφθηκε άλλη τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική (5ου αι. μ.Χ.)[10] με βαπτιστήριο για τους ενήλικες, μια στοά που οδηγεί προς το ναό, καθώς και δύο νεκροταφεία παλαιοχριστιανικής και μεσοβυζαντινής περιόδου, αντίστοιχα, από τα οποία ήλθε στο φως πλήθος νομισμάτων, κοσμημάτων και αγγείων. Αποκαλύφθηκαν δε και νεκροταφεία της παλαιοχριστιανικής και μεσοβυζαντινής περιόδου. Στη θέση «Παλιοκκλήσι», ακόμη, η 7η ΕΒΑ πιθανολογούσε την ύπαρξη του «Επισκοπείου» της περιοχής. Στη θέση «Άγιος Αθανάσιος», η οποία εντοπίζεται εντός των τειχών της ακροπόλεως, και στη θέση «Κοπάνα» αποκαλύφθηκαν επιπλέον δύο τρίκλιτες βασιλικές.[11]

Οι ανασκαφικές έρευνες της 7ης ΕΒΑ το 1998 μετατοπίστηκαν βορειότερα της Αζώρου, στη θέση «Αγ. Τριάδα» κοντά στην τοπική κοινότητα της Μηλέας και πλησίον του στρατηγείου «Χάνι του Χατζηγώγου». Η θέση αυτή είναι αδύνατον, προς το παρόν, να ταυτιστεί με κάποια πόλη ή να εξακριβωθεί η θέση της πόλης που ανήκει ο αρχαιολογικός χώρος διότι ερευνήθηκε μόνο ένα μικρό τμήμα. Η έρευνα έφερε στο φως μια παλαιοχριστιανική βασιλική με νάρθηκα, αίθριο και βαπτιστήριο. Ως έτος κτίσεως της Βασιλικής της Μηλέας στη θέση «Αγία Τριάδα» από την έρευνα προσεγγίζεται το έτος 646 μ.Χ.[12] Εντός της παλαιοχριστιανικής βασιλικής αποκαλύφθηκε μια νεότερη τρίκλιτη βασιλική της μεσοβυζαντινής περιόδου. Στο χώρο της παλαιοχριστιανικής και της μεσοβυζαντινής βασιλικής, καθώς και η ευρύτερη περιοχή χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο. Οι πολυάριθμες ταφές που ανακαλύφθηκαν ανήκαν κυρίως στη Μεσοβυζαντινή περίοδο και περιείχαν πολλά κτερίσματα (κοσμήματα, νομίσματα). Η ανασκαφή ολοκληρώθηκε το 2002, όμως από την επιφανειακή έρευνα προέκυψε ότι ο αρχαιολογικός χώρος είναι κατά πολύ ευρύτερος και θα πρέπει να ερευνηθεί.[13]


[1]     Smith (1854) σ.σ. 354-355. «Azorus (Άζωρος, Αζώριον), a town in Perrhaebia in Thessaly, situated at the foot of Mount Olympus. Azorus, with the two neighbouring towns of Pythium and Doliche, formed a Tripolis. There was, also a town of the name of Azorus in pelagonis in Macedonia». Σύμφωνα με τον Στράβωνα (βιβλίο Ζ΄) η Πελαγονία λεγόταν Τριπολίτιδα, ενώ υπήρχε στην περιοχή και πόλη που ονομαζόταν Άζωρος. Βλ. Στράβων (αρχαίες πηγές), Γεωγραφικών Ζ, VII.9. Στο ΒΙΚΙΘΗΚΗ.

[2]     Η κοινότητα της Βουβάλας του νομού Λάρισας μετονομάσθηκε σε «Άζωρος» το έτος 1984 (ΦΕΚ Α, 36/1984, σ. 391). Βλ. Αναζήτηση Φύλλων Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (διαδικτυακές πηγές). Στο Εθνικό Τυπογραφείο.

[3]     Leake (1835), σ. 342. «If Pythium was in the situation which I have indicated (σσ. δηλ. στη σημερινή του θέση), we may with some probability place Azorus at Vouvala; for, as Strabo remarks that Azorus was 120 stades distant from Oxyneia on Ion, which was a branch of the Peneius, it may be inferred, whether the distance be correct or not, that Azorus was the most south-westerly of the towns of Tripolitis which agrees with the position of Vuvala».

[4]     Ρακατσάνης και Τζιαφάλιας (2004), σ. 86.

[5]     Κουγιουμτζόγλου (2010), σ. 550.

[6]     Νικολάου (2012), σ.σ. 222-3.

[7]     ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (διαδικτυακές πηγές). Περραιβκή Τρίπολις. Στο «ΟΔΥΣΣΕΥΣ» Υπουργείο Πολιτισμού.

[8]     Νικολάου (2012), σ.σ. 222-3.

[9]     Ρακατσάνης και Τζιαφάλιας (2004), σ.σ. 86-9.

[10]    Ως έτος κτίσεως της Βασιλικής της Αζώρου στη θέση «Παλιοκκλήσι» από την έρευνα προσεγγίζεται το έτος 406 μ.Χ. [βλ. Κουγιουμτζόγλου (2010), σ. 553].

[11]    Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2000), σ.σ. 189-195. Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2004), σ.σ. 64-70. Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2006), σ.σ. 636-7, «Αρχαιολογικά Ευρήματα της Παλαιοχριστιανικής Περραιβικής Τρίπολης». Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2006), σ.σ. 390-2, «Χριστιανική Περραιβία. Τοπογραφικές και Ανασκαφικές Έρευνες». Δεριζιώτης, Λ. (διαδικτυακές πηγές). Άζωρος, στο «ΟΔΥΣΣΕΥΣ» Υπουργείο Πολιτισμού.

[12]    Για τη χρονολόγηση της Βασιλικής της Μηλέας στη θέση «Αγία Τριάδα» βλ. Κουγιουμτζόγλου (2010), σ. 553.

[13]    Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2006), σ. 637, «Αρχαιολογικά Ευρήματα της Παλαιοχριστιανικής Περραιβικής Τρίπολης». Δεριζιώτης και Κουγιουμτζόγλου (2006), σ.σ. 392-3, «Χριστιανική Περραιβία. Τοπογραφικές και Ανασκαφικές Έρευνες».