Το ακόλουθο ιστορικό κείμενο συντάχθηκε αποκλειστικά με βάση τις πληροφορίες και το εικονογραφικό υλικό των πηγών που παρατέθηκαν από το έργο του Fezer, Aus dem thessalischen Feldzug der Türkei, Frühjahr 1897 (σελ. 61-90).
Η Θεσσαλική Εκστρατεία του 1897: Η Ελασσόνα ως Στρατηγικό Προπύργιο
Την άνοιξη του 1897, η περιοχή της Ελασσόνας μετατράπηκε στο επίκεντρο της οθωμανικής στρατιωτικής κινητοποίησης κατά τη διάρκεια της θεσσαλικής εκστρατείας. Η πόλη, η οποία διέθετε χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά τοπόσημα όπως το κεντρικό τζαμί και το Μοναστήρι της Παναγίας (Panagiakloster), λειτούργησε ως η κύρια βάση ανεφοδιασμού και στρατοπέδευσης των οθωμανικών δυνάμεων.
Η Οργάνωση και το Στρατηγείο
Πριν από την έναρξη των μεγάλων επιχειρήσεων, τα στρατεύματα παρέμειναν επί εβδομάδες σε στρατόπεδα με σκηνές (Zeltlager) στις παρυφές της πόλης. Η δύναμη του στρατού αποτελούνταν από ποικίλα σώματα, ανάμεσα στα οποία ξεχώριζαν οι Ανατόλιοι, οι Αρβανίτες (Arnauten) και οι Κούρδοι.
Ο αρχιστράτηγος Εντέμ Πασάς (Edhem Pascha) οργάνωσε τις κινήσεις του από την Ελασσόνα, μεταφέροντας το στρατηγείο του κατά τη διάρκεια της ημέρας στη διάβαση της Βίγλας για την άμεση επίβλεψη των μαχών, επιστρέφοντας όμως κάθε βράδυ στην πόλη για την καλύτερη εποπτεία των μετόπισθεν. Σημαντική ήταν επίσης η παρουσία του Γερμανού συμβούλου Grumbkow Πασά, ο οποίος έφτασε στο αρχηγείο στις 20 Απριλίου για να συνδράμει στον συντονισμό του πυροβολικού.
Οι Πολεμικές Επιχειρήσεις στα Σύνορα
Οι συγκρούσεις ξεκίνησαν με ένταση τον Απρίλιο, με τις οθωμανικές εφεδρικές μεραρχίες από την Κοζάνη και τη Δεσκάτη να συγκλίνουν προς την πεδιάδα της Ελασσόνας. Η αφήγηση περιγράφει με λεπτομέρεια τη μάχη για τον έλεγχο των συνοριακών περασμάτων στη Μελούνα και το Καραντερέ.
Οι στρατιωτικές κινήσεις χαρακτηρίζονταν από μεγάλες δυσκολίες λόγω του ορεινού εδάφους:
• Πυροβολικό: Οι θέσεις των κανονιών αναπτύσσονταν σε «σχηματισμό βεντάλιας» πάνω στους λόφους, βάλλοντας κατά των ελληνικών θέσεων από αποστάσεις 800 έως 1600 μέτρων.
• Υποδομές: Οι οδικές αρτηρίες που είχαν κατασκευάσει οι Έλληνες για τη μεταφορά του δικού τους πυροβολικού χρησιμοποιήθηκαν τελικά από τις οθωμανικές δυνάμεις για την ταχύτερη κάθοδο του πυροβολικού και του ιππικού τους.
• Εφοδιασμός: Καραβάνια με υποζύγια (Saumtierzug) μετέφεραν διαρκώς τρόφιμα και πυρομαχικά από τις αποθήκες της Ελασσόνας προς την πρώτη γραμμή.
Η Προέλαση προς τη Θεσσαλική Πεδιάδα
Παρά τη σθεναρή αντίσταση της δεξιάς ελληνικής πτέρυγας υπό τον Συνταγματάρχη Σμολένσκη (Smolenski) στην περιοχή του Ματίου, οι οθωμανικές δυνάμεις κατάφεραν να διασπάσουν την αμυντική γραμμή. Η κατάληψη των ελληνικών φυλακίων και η προέλαση των μεραρχιών των Memduh, Haqi και Hamdi Πασά οδήγησαν στην πτώση του Τυρνάβου και στη συνέχεια της Λάρισας.
Η πηγή καταλήγει με την περιγραφή της υποχώρησης των ελληνικών δυνάμεων και του άμαχου πληθυσμού προς τα Φάρσαλα και τον Βόλο, ενώ οι οθωμανικές δυνάμεις σταθεροποιούσαν τον έλεγχό τους στη θεσσαλική πεδιάδα, έχοντας την Ελασσόνα ως το ακλόνητο διοικητικό τους κέντρο.
Οι εικόνες του τεκμηρίου
Οι γκραβούρες που περιλαμβάνονται στο τεκμήριο παρήχθησαν με βάση πρωτότυπες φωτογραφικές λήψεις που πραγματοποιήθηκαν απευθείας στο πεδίο των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Ο ίδιος ο συγγραφέας αναφέρει ότι εμφάνιζε τις φωτογραφίες του («Aufnahmen») χρησιμοποιώντας έναν εξαιρετικά πρωτόγονο σκοτεινό θάλαμο στην Τσαριτσάνη, ο οποίος ανήκε σε Έλληνες φωτογράφους.
Για τη δημιουργία αυτού του οπτικού υλικού χρησιμοποιήθηκε φωτογραφική μηχανή («photographischen Apparat»), ενώ σε μια περίπτωση σημειώνεται ότι μια τέτοια συσκευή περιήλθε στην κατοχή του δημιουργού ως λάφυρο από έναν Τούρκο αξιωματικό. Αυτές οι φωτογραφίες στη συνέχεια μετατρέπονταν σε χαρακτικά (γκραβούρες) για τις ανάγκες της έκδοσης, ώστε να αποτυπωθούν με λεπτομέρεια τα τοπία της Ελασσόνας, οι στρατιωτικοί σχηματισμοί και τα πορτρέτα των αξιωματικών.
Η μέθοδος αυτή επέτρεπε τη μεταφορά της φωτογραφικής ακρίβειας στην έντυπη σελίδα, εξασφαλίζοντας ότι οι απεικονίσεις, όπως αυτή του Μοναστηριού της Παναγίας ή του τζαμιού της Ελασσόνας, ήταν πιστές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας που κατέγραψε ο φακός την άνοιξη του 1897
Στο κέντρο της σελίδας υπάρχει μια φωτογραφία που απεικονίζει τον Ρασίμ Πασά (Rassim Pascha). Σύμφωνα με τη λεζάντα, πρόκειται για τον διοικητή στρατηγό του 3ου Σώματος Στρατού στη Θεσσαλονίκη. Εμφανίζεται μέσα σε μια άμαξα συνοδευόμενος από άλλους αξιωματούχους.
2. Ιστορικές και Στρατιωτικές Παρατηρήσεις
Το κείμενο στο πάνω μέρος της σελίδας συνεχίζει την κριτική ανάλυση της κατάστασης του ελληνικού στρατού:
• Αναφέρει ότι η ελληνική πλευρά είχε αρκετές εβδομάδες στη διάθεσή της για να κατασκευάσει οχυρώματα, αλλά δεν έγινε σχεδόν τίποτα ουσιαστικό.
• Σημειώνει μια υπεροπτική στάση, αναφέροντας τη φράση ότι «ένας Έλληνας αξίζει όσο δέκα Τούρκοι», και σχολιάζει ότι αναλώθηκε πολύς χρόνος σε μεγαλοστομίες αντί για προετοιμασία.
• Επισημαίνει ότι οι Έλληνες βασίζονταν υπερβολικά στον στόλο τους στο Αιγαίο, θεωρώντας τη θάλασσα ως ασφαλή βάση επιχειρήσεων, γεγονός που άφηνε τα οχυρωματικά τους έργα εκτεθειμένα από τη μία πλευρά.
3. Προσωπική Αφήγηση του Fezer
Στο κάτω μέρος της σελίδας, ο ανταποκριτής ξεκινά την εξιστόρηση των γεγονότων της 16ης Απριλίου:
• Εμφανίστηκε το πρωί στο αρχηγείο του Εντέμ Πασά, όπου ενημερώθηκε για το ξέσπασμα των εχθροπραξιών στο Κοσκόι-Κάρια.
• Ζήτησε άδεια να μεταβεί αμέσως στο στρατόπεδο χωρίς συνοδεία.
• Περιγράφει τη διαδρομή του προς το πέρασμα, νότια της κορυφής Ψηλορράχη, και εκφράζει τον θαυμασμό του για τη θέα προς την κοιλάδα και τον Όλυμπο.
• Τέλος, αναφέρει την κάθοδό του από το βουνό, όπου συνάντησε πολυάριθμα υποζύγια φορτωμένα με ξυλεία και εφόδια που κατευθύνονταν προς το μέτωπο
Στο κέντρο της σελίδας υπάρχει μια γκραβούρα που απεικονίζει έναν ορεινό δρόμο στη μουσουλμανική συνοικία της Θεσσαλονίκης, με θέα προς τον Θερμαϊκό κόλπο και τα γύρω βουνά.
2. Στρατιωτικές Συναντήσεις και Προσωπικές Μαρτυρίες
Το κείμενο περιγράφει τις κινήσεις του ανταποκριτή Fezer κατά το σούρουπο της 16ης Απριλίου:
• Συναντά τον Συνταγματάρχη Κενάν Μπέη (Kennan Bey), ο οποίος ηγείτο μιας ταξιαρχίας που κατευθυνόταν από την κοιλάδα του Ζιλιάνα προς ενίσχυση του Χαμντί Πασά.
• Ο Fezer ζητά και λαμβάνει έναν έφιππο συνοδό για προστασία.
• Γίνεται αναφορά στη δυσαρέσκεια ενός Τούρκου αξιωματικού για την αγενή συμπεριφορά δύο Άγγλων ανταποκριτών (του ανταποκριτή των Times και ενός συναδέλφου του), οι οποίοι έφυγαν βιαστικά χωρίς να χαιρετήσουν.
3. Η Στρατηγική Εικόνα και οι Απώλειες
Καθώς η νύχτα πέφτει πάνω από την πεδιάδα της Ελασσόνας και το φαράγγι του Χειριά, ο Fezer συνοψίζει την κατάσταση:
• Είναι πλέον φανερό ότι ο «πραγματικός πόλεμος» ξεκίνησε και επίκειται η οθωμανική προέλαση από την Ελασσόνα μέσω της Μελούνας προς την κοιλάδα του Καραντερέ και τον Τύρναβο.
• Καταγράφονται οι απώλειες της πρώτης ημέρας των συγκρούσεων (16 Απριλίου): 4 Τούρκοι αξιωματικοί νεκροί και περίπου 100 τραυματίες.
Η σελίδα κλείνει με τον αφηγητή να δηλώνει γεμάτος από τις εντυπώσεις αυτής της πρώτης ημέρας των μαχών.
Στο κέντρο της σελίδας 67 υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Τσιγγάνοι και φτωχότερος τουρκικός πληθυσμός στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης» (Zigeuner- und ärmere türkische Bevölkerung in der Oberstadt von Saloniki). Η εικόνα απεικονίζει μια ομάδα ανθρώπων, ανάμεσα στους οποίους διακρίνονται γυναίκες με καλυμμένα πρόσωπα και παιδιά, σε έναν δρόμο της πόλης.
2. Πολεμική Αφήγηση και Προσωπικές Εμπειρίες
Το κείμενο συνεχίζει την εξιστόρηση των γεγονότων της 18ης Απριλίου στο μέτωπο:
• Κίνδυνος από το Πυροβολικό: Ο ανταποκριτής περιγράφει πώς μια εχθρική οβίδα (Granate) εξερράγη ανάμεσα στις πέτρες πολύ κοντά του, ενώ ο ίδιος βρισκόταν δίπλα σε μια φάλαγγα πυρομαχικών.
• Η Γραμμή του Πυρός: Αναγκάστηκε να συνεχίσει την ανάβαση με τα πόδια λόγω της απότομης κλίσης του εδάφους και βρέθηκε ακριβώς πίσω από τη γραμμή πυρός (Feuerlinie) στην κορυφή μιας κορυφογραμμής.
• Θέσεις των Αντιπάλων: Από εκείνη τη θέση παρατηρούσε το ελληνικό φυλάκιο (Blockhaus) στην απέναντι πλευρά, με τις δύο εχθρικές γραμμές να απέχουν μεταξύ τους περίπου 750 μέτρα. Οι οθωμανικές δυνάμεις ήταν οχυρωμένες πίσω από πρόχειρα πέτρινα τείχη.
3. Εξελίξεις στη Μελούνα
• Σημειώνεται ότι στην περιοχή του περάσματος της Μελούνας (Mylonapaß) διεξαγόταν σκληρή μάχη. Οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν ανακαταλάβει ένα φυλάκιο που είχαν καταλάβει οι Έλληνες την προηγούμενη νύχτα.
• Γύρω στο μεσημέρι, οι ελληνικές δυνάμεις υποχώρησαν σε μια ευνοϊκότερη θέση πίσω από τον λόφο Μενετσετέπε.
• Ο Fezer περιγράφει τον ήχο από τις σφαίρες που σφύριζαν πάνω από το κεφάλι του, καθώς οι Έλληνες έβαλαν κατά του δρόμου που οδηγούσε από την Ελασσόνα προς το πέρασμα.
Στο πάνω μέρος της σελίδας 68 υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης με κοπάδι αμνών και θέα προς τον Χορτιάτη» (Friedhof von Saloniki mit Lämmerherde und Blick auf den Hortiach). Η εικόνα δείχνει ένα ήρεμο τοπίο με πρόβατα να βόσκουν ανάμεσα σε μνήματα, με το βουνό του Χορτιάτη να διακρίνεται στο βάθος.
2. Στρατιωτική Ανάλυση και η Διάσπαση των Συνόρων
Το κείμενο αναλύει τις δυνάμεις και τις κινήσεις των δύο πλευρών κατά την έναρξη των εχθροπραξιών:
• Αριθμητικά Δεδομένα: Σημειώνεται ότι, σύμφωνα με τουρκικές αναφορές, οι Έλληνες είχαν την υπεροχή με 10.000 άνδρες έναντι σχεδόν 4.000 Τούρκων την πρώτη ημέρα της μάχης.
• Η Δράση του Πυροβολικού: Το οθωμανικό πυροβολικό, τοποθετημένο στην πεδιάδα της Ελασσόνας, έβαλλε από απόσταση περίπου 4.000 μέτρων κατά του πρώτου ελληνικού φυλακίου (Blockhaus).
• Η Τακτική του Εντέμ Πασά: Αναφέρεται ότι αρχική πρόθεση του αρχιστράτηγου ήταν απλώς να εμποδίσει την περαιτέρω προέλαση των Ελλήνων, όμως η κατάσταση άλλαξε όταν το ελληνικό πυρ άρχισε να εξασθενεί.
3. Η Επίθεση με Εφ΄ όπλου Λόγχη
Περιγράφεται μια κρίσιμη στιγμή της μάχης:
• Με πρωτοβουλία του Ταγματάρχη Χαφίζ (Majors Hafis) και του τάγματος Buyukliman, οι Ανατόλιοι και οι Αρβανίτες (Arnauten) αποφάσισαν να επιτεθούν.
• Σχηματίστηκαν 3 φάλαγγες για επίθεση με εφ’ όπλου λόγχη (Bajonettangriff), η οποία εκτελέστηκε υπό τον ήχο σαλπίγγων και τις άγριες κραυγές των Αρβανιτών.
• Αποτέλεσμα: Παρά τις απώλειες και τον τραυματισμό πολλών αξιωματικών, η θέση καταλήφθηκε και η ελληνική συνοριακή γραμμή (cordon) διασπάστηκε.
Ο ανταποκριτής Fezer κλείνει τη σελίδα σημειώνοντας την εντύπωση που του προκάλεσε η «εύθυμη ηρεμία» με την οποία οι στρατιώτες αυτοί επιτελούσαν το «αιματηρό τους έργο», ενώ ο ίδιος βρισκόταν μαζί τους στη γραμμή του πυρός για περίπου πέντε ώρες.
Στο κάτω μέρος της σελίδας 69 υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Στρατόπεδο με σκηνές στην Ελασσόνα» (Zeltlager bei Elassona). Η εικόνα αποτυπώνει τις προσωρινές εγκαταστάσεις των οθωμανικών στρατευμάτων στην περιοχή.
2. Προσωπικές Μαρτυρίες και Περιστατικά
Το κείμενο περιγράφει έντονες στιγμές από το πεδίο της μάχης:
• Οι Αρβανίτες (Arnauten): Αναφέρεται η ορμή τους καθώς έτρεχαν στα σημεία ανεφοδιασμού για να γεμίσουν τους σάκους τους με πυρομαχικά, με τα μάτια τους να «λάμπουν» από τον ενθουσιασμό της μάχης.
• Ένας Βασιβουζούκος: Περιγράφεται πώς ένας άτακτος στρατιώτης (Baschibozuk) πλησίασε θριαμβευτικά τον ανταποκριτή Fezer για να του δείξει ένα ελληνικό τουφέκι (Grasgewehr) και πυρομαχικά που είχε μόλις λαφυραγωγήσει.
• Παρεξήγηση στο πεδίο: Ο ίδιος ο Fezer εξιστορεί πώς ένας νεαρός Αρβανίτης τον κράτησε για λίγα λεπτά, νομίζοντας ότι είναι Έλληνας, μέχρι που κάποιος άλλος τον άφησε ελεύθερο όταν κατάλαβε το λάθος.
3. Η Ελληνική Υποχώρηση
Καταγράφονται οι εξελίξεις στο μέτωπο:
• Παρά τη σθεναρή αντίσταση των Ελλήνων στο φυλάκιο της δημόσιας οδού για δύο ακόμα νύχτες, η θέση είχε χάσει τη στρατηγική της αξία.
• Εγκατάλειψη θέσεων: Οι ελληνικές δυνάμεις εγκατέλειψαν τη νύχτα τις θέσεις τους πάνω από τη Στόμπα και το Κουρτσιόβαλι.
• Λάφυρα: Στην εσπευσμένη υποχώρησή τους, οι Έλληνες άφησαν πίσω τους μεγάλες ποσότητες από προμήθειες (τρόφιμα), πυρομαχικά για το πεζικό και το πυροβολικό, κουβέρτες, σκηνές, ακόμη και έπιπλα ή ζωντανά ζώα,.
Ο Fezer σημειώνει ότι η εικόνα της φυγής ήταν τέτοια που στα εγκαταλελειμμένα χαρακώματα βρέθηκαν μέχρι και έγγραφα των στρατιωτικών μονάδων μαζί με τους ελληνικούς κανονισμούς ασκήσεων.
Στο κέντρο της σελίδας 71 υπάρχει μια γκραβούρα που απεικονίζει το Τζαμί στην Ελασσόνα (Moschee in Elassona).
2. Στρατιωτικά Γεγονότα και Απώλειες
• Ο θάνατος του Chellal Πασά: Το κείμενο ξεκινά με την αναφορά στον θάνατο του Chellal Πασά, ο οποίος έπεσε στο ορεινό οροπέδιο χτυπημένος στο κεφάλι από μια οβίδα, παρά το γεγονός ότι ο Ενβέρ Μπέη τον είχε προειδοποιήσει για τον κίνδυνο.
• Η υποχώρηση των Ελλήνων: Σημειώνεται ότι οι ελληνικές δυνάμεις εκκένωσαν τις τελευταίες τους θέσεις στα υψώματα κατά τη νύχτα της 19ης προς 20ή Απριλίου, υποχωρώντας προς την κοιλάδα του Καραντερέ.
3. Η Δύσκολη Κάθοδος από τη Μελούνα
Το κεφάλαιο III περιγράφει τις εξαιρετικά επίπονες προσπάθειες των οθωμανικών στρατευμάτων να περάσουν τον εξοπλισμό τους από το πέρασμα της Μελούνας (Mylonapaß):
• Μεταφορά Πυροβολικού: Η μεταφορά των πυροβόλων πάνω στις σέλες των αλόγων ήταν αδύνατη, γι’ αυτό επιστρατεύτηκαν οι στρατιώτες. Χρησιμοποιώντας σχοινιά και μοχλούς, έσυραν τα βαριά κανόνια μέσα από δύσβατα μονοπάτια και απότομες πλαγιές.
• Συνθήκες Εργασίας: Η επιχείρηση διεξήχθη κάτω από τον καυτό ήλιο, με τους άνδρες να καταβάλλουν υπεράνθρωπες προσπάθειες χωρίς παράπονα.
• Πειθαρχία: Γίνεται αναφορά στους επικεφαλής που χρησιμοποιούσαν τσιρκασιανές μάστιγες (μαστίγια), περισσότερο για να εμψυχώσουν παρά για να τιμωρήσουν τους στρατιώτες κατά τη διάρκεια της εξαντλητικής ανάβασης και καθόδου.
Στο κέντρο της σελίδας 73 υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Ελασσόνα (Μοναστήρι της Παναγίας)» [Elassona (Panagiamonaster.)]. Η εικόνα απεικονίζει μια ομάδα υποζυγίων και ανθρώπων στο προσκήνιο, ενώ στο βάθος, πάνω σε έναν λόφο, διακρίνεται το κτιριακό συγκρότημα της Μονής.
2. Στρατιωτική Ανάλυση και Τακτική
Το κείμενο αναλύει την περίπλοκη στρατιωτική κατάσταση στην περιοχή:
• Θέσεις Πυροβολικού: Αναφέρεται ότι οι θέσεις των κανονιών βρίσκονταν σε σχηματισμό βεντάλιας, σε αποστάσεις 800 έως 1600 μέτρων κάτω από τα πυρά του αντιπάλου.
• Κινήσεις Στρατευμάτων: Περιγράφεται η προέλαση των τουρκικών δυνάμεων μέσω του Καρατσάλι προς το Ντελιλέρ. Σημειώνεται ότι όσο συνεχιζόταν η μάχη μεταξύ Κοσκόι-Κάρια και της λίμνης του Νεζερού, οι κινήσεις αυτές αποτελούσαν ένα ρίσκο.
• Ελληνικές Δυνάμεις: Γίνεται ρητή αναφορά στον Συνταγματάρχη Σμολένσκη, ο οποίος διοικούσε το δεξιό ελληνικό πλευρό στον μεγάλο «αγώνα της συνοριακής γραμμής» (Cordonkampf).
3. Η Στρατηγική Σημασία του Λόφου Μάτι
Ο ανταποκριτής επισημαίνει την κρίσιμη σημασία του λόφου Μάτι:
• Στον λόφο φαινόταν να υπάρχει το πολύ μία ελληνική πυροβολαρχία, χωρίς κάλυψη από πεζικό ή ιππικό.
• Εκτίμηση: Ο Fezer υποστηρίζει ότι αν οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν καταλάβει τον λόφο με έναν αιφνιδιασμό, θα μπορούσαν να διχοτομήσουν ολόκληρο τον ελληνικό στρατό στα βόρεια σύνορα της Θεσσαλίας.
• Συνέπειες: Η κατάληψη αυτή θα καθιστούσε αδύνατη την υποχώρηση των δυνάμεων του Σμολένσκη προς τη Λάρισα, ενώ οι Έλληνες που πολεμούσαν στον Τύρναβο θα γλίτωναν μόνο με μεγάλη δυσκολία προς την κατεύθυνση του Ζάρκου.
Στο κέντρο της σελίδας 74 υπάρχει ένα πορτρέτο του Γκρούμπκοβ Πασά (Grumbkow Pascha). Σύμφωνα με τη λεζάντα, πρόκειται για τον υποστράτηγο πυροβολικού και σύμβουλο του Εντέμ Πασά κατά την προέλαση από τη Μελούνα και την κατάληψη της Λάρισας τον Απρίλιο του 1897. Σημειώνεται ότι ο αξιωματικός αυτός υπηρετούσε ως εκπαιδευτής του οθωμανικού πυροβολικού για πέντε χρόνια.
2. Η Άφιξη και οι Στρατηγικές Παρατηρήσεις
• Ημερομηνία: Τα γεγονότα τοποθετούνται την Τρίτη 20 Απριλίου, όταν ο Γκρούμπκοβ Πασάς έφτασε στο αρχηγείο.
• Κατόπτευση: Από το πέρασμα της Μελούνας, οι αξιωματικοί παρατηρούσαν με κιάλια τις γραμμές του ελληνικού πεζικού στο Λοσφάκι, όπου διεξαγόταν σκληρή μάχη.
• Αναφορές: Ο Συνταγματάρχης Μουσταφά ενημέρωσε για την εξέλιξη των συγκρούσεων στο Δαμάσι-Τσάι-Χισάρ, όπου η ελληνική πλευρά προέβαλλε σθεναρή αντίσταση.
3. Η Απόφαση για Προέλαση
• Εμπλοκή Ιππικού: Μετά από διαβουλεύσεις και υπό την προτροπή του Γκρούμπκοβ Πασά, ο Εντέμ Πασάς αποφάσισε να στείλει το αυτόνομο ιππικό υπό τον Τσερκέζο Σουλεϊμάν Πασά και μια πυροβολαρχία στην κοιλάδα του Καραντερέ.
• Το Πυροβολικό: Ο στρατηγός πυροβολικού Ριζά Πασά, ο οποίος είχε εκπαιδευτεί στη Γερμανία, έδωσε εντολή για την πρώτη δοκιμαστική βολή. Μια οβίδα εξερράγη στο δρόμο κοντά στην πηγή Καρατσιομά, σε απόσταση μεγαλύτερη των 4.000 μέτρων από τον λόφο Μάτι.
• Ελληνική Αντίδραση: Σύμφωνα με τον ανταποκριτή, οι Έλληνες δεν φάνηκαν να αντιλαμβάνονται άμεσα τον κίνδυνο από εκείνη την πλευρά, καθώς είχαν στραμμένη την προσοχή τους στο Δαμάσι.
Η σελίδα κλείνει με την αναφορά σε ένα σπίτι που φλεγόταν ανάμεσα στο Καρατσαλί και το Καζακλάρ, γεγονός που αποδόθηκε είτε σε ατύχημα είτε σε δράση ατάκτων (φρεϊσάρλερ) ή χωρικών.
Στο κέντρο της σελίδας υπάρχει μια φωτογραφία/χαρακτικό με τίτλο «Τούρκοι αιχμάλωτοι στο ελληνικό στρατόπεδο» (Türkische Gefangene im griechischen Lager). Απεικονίζει μια ομάδα οθωμανών στρατιωτών, οι περισσότεροι εκ των οποίων φορούν φέσι, υπό την επιτήρηση ένοπλων φρουρών.
2. Στρατιωτικές Παρατηρήσεις και Κριτική
Το κείμενο περιγράφει τις επιχειρήσεις στην περιοχή του Καρατσάλι και του Ντελιλέρ:
• Πυροβολικό: Αναφέρεται ότι το οθωμανικό πυροβολικό κατάφερε τελικά να σιωπήσει τις ελληνικές πυροβολαρχίες, οι οποίες προηγουμένως είχαν λάβει επαίνους για την απόδοσή τους.
• Προέλαση Πεζικού: Το πεζικό προχώρησε σε μια πλευρική κίνηση προς το Ντελιλέρ, παρά το γεγονός ότι η απόσταση μεταξύ Καρατσάλι και των λόφων Μάτι ήταν περίπου έξι χιλιόμετρα.
• Ηγεσία: Ο ανταποκριτής ασκεί δριμεία κριτική στην ηγεσία εκείνης της ημέρας, κάνοντας λόγο για «ελαττωματική διοίκηση» (mangelhafte Führung) και σημειώνοντας ότι «τίποτα δεν λειτούργησε» (Nichts hatte geklappt). Αναφέρει ότι υπήρχε μια αίσθηση «πλήρους έλλειψης σχεδίου» (völligen Planlosigkeit) λόγω της απρόβλεπτης εξέλιξης των γεγονότων.
3. Φιλοσοφικές και Στρατιωτικές Σκέψεις
• Η Σκληρότητα του Πολέμου: Ο Fezer ανακαλεί τα λόγια ενός Γερμανού ανταποκριτή που έφτασε στη Μελούνα, ο οποίος παρατήρησε ότι η ανθρωπιά στον πόλεμο είναι σπάνια και ότι ο πόλεμος είναι το πιο σκληρό πράγμα.
• Γερμανική Στρατιωτική Εκπαίδευση: Γίνεται μια σύγκριση με τις γερμανικές στρατιωτικές μεθόδους. Ο αφηγητής εξαίρει τη σημασία των γυμνασίων (ελιγμών) που διδάσκουν ακόμα και στον πιο νεαρό αξιωματικό να ενεργεί ανεξάρτητα και με πρωτοβουλία, χωρίς «δουλική υπακοή», αλλά με ελευθερία να εκμεταλλεύεται τη δεδομένη στιγμή για την επίτευξη των υψηλότερων στόχων της ηγεσίας.
4. Η Συνέχεια της Προέλασης
Στο κάτω μέρος της σελίδας σημειώνεται ότι την τέταρτη ημέρα από την έναρξη της προέλασης μέσω της Μελούνας, κινητοποιήθηκαν οι μεραρχίες των Μεμντούχ, Χακί και Χεϊδέρ Πασά.
Τα κύρια σημεία της περιγραφής είναι:
• Θέμα: Η εικόνα δείχνει ελληνικά στρατεύματα σε κατάσταση ετοιμότητας μάχης (Griechische Truppen in Gefechtsbereitschaft).
• Περιγραφή Μάχης: Απεικονίζεται ένας αγώνας πυροβολικού (Artilleriekampf) που διεξάγεται μεταξύ των χωριών Ντελιλέρ (Deliler) και Καζακλάρ (Kazaklar).
• Τοποθεσία: Η σκηνή εξελίσσεται πίσω από τον λόφο Μάτι (hinter dem Matihügel), ο οποίος αναφέρεται σε προηγούμενες σελίδες ως στρατηγικό σημείο κλειδί για τον έλεγχο της πεδιάδας.
Στην εικόνα διακρίνονται οι γραμμές των στρατιωτών σε πρώτο πλάνο, ενώ στο βάθος φαίνονται οι καπνοί από τις εκρήξεις των οβίδων κατά τη διάρκεια της ανταλλαγής πυρών. Η σκηνή αυτή συνδέεται άμεσα με τα γεγονότα της Παρασκευής 23 Απριλίου, όταν μετά από μια ημέρα έντονης μάχης πυροβολικού, οι ελληνικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν με σπουδή προς τη Λάρισα.
1. Εικονογράφηση
Στο κέντρο της σελίδας υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Έξω από την Ελασσόνα» (Vor Elassona). Η εικόνα απεικονίζει ένα αγροτικό τοπίο με υποζύγια (μουλάρια ή γαϊδούρια) και ανθρώπους σε πρώτο πλάνο, ενώ στο βάθος διακρίνονται τα κτίρια του οικισμού.
2. Προσωπική Αφήγηση και Μετακίνηση
Ο ανταποκριτής Fezer περιγράφει το ταξίδι του μετά την αποχώρηση από την Ελασσόνα:
• Η Διαδρομή: Ξεκίνησε ένα Κυριακάτικο πρωί, βαριά φορτωμένος και μόνος, κατευθυνόμενος μέσω του Δομένικου προς τη Μολογούστα.
• Συνοδεία: Συνοδευόταν από δύο έφιππους φρουρούς που του παραχώρησε ένας συνταγματάρχης.
• Προορισμός: Έφτασε προς το βράδυ στο Δαμάσι-Τσάι-Χισάρ, το οποίο ήταν ο επόμενος στόχος του για να δει από κοντά τι είχε συμβεί εκεί.
3. Συνάντηση με τον Χατζή Χεϊρί Πασά
• Υποδοχή: Στο Δαμάσι συνάντησε τον διοικητή της εκεί μεραρχίας, τον Χατζή Χεϊρί Πασά (Hadji Heiri Pascha), ο οποίος είχε εγκαταστήσει το αρχηγείο του σε ένα μεγάλο κτίριο (το λεγόμενο «κάστρο του χωριού»).
• Προφίλ του Πασά: Περιγράφεται ως «προσκυνητής της Μέκκας» (Χατζής) που είχε υπηρετήσει για χρόνια ως στρατιωτικός ακόλουθος στο Βερολίνο. Υποδέχθηκε τον Fezer με έναν φιλικό γερμανικό χαιρετισμό και εξέφρασε την εκτίμησή του για τη Γερμανία.
• Επιτελείο: Γίνεται αναφορά και στον επιτελάρχη του, Σεβκί Μπέη (Chevqui Bey), ο οποίος, όπως και ο Πασάς, χαρακτηρίζεται ως ικανός αξιωματικός και «ενθουσιώδης μαθητής του Φον ντερ Γκολτς».
4. Περιγραφή του Τοπίου
Ο αφηγητής περιγράφει την ομορφιά της κοιλάδας του Ξηριά (Cheriasthal), μέσα από την οποία πέρασε με τους δύο συνοδούς του. Σημειώνει πώς η κοιλάδα στενεύει και στη συνέχεια ανοίγει ξανά σε παράπλευρες κοιλάδες, πριν καταλήξει στην ελεύθερη θεσσαλική πεδιάδα νότια του Τυρνάβου.
1. Εικονογράφηση
Στο κέντρο της σελίδας υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Αρβανίτες στο καταληφθέν φυλάκιο στην κορυφή του περάσματος της Μελούνας» (Arnauten an dem eroberten Blockhaus auf der Mylonapaßhöhe). Απεικονίζει μια ομάδα στρατιωτών με φέσια και παραδοσιακές στολές να στέκονται μπροστά από ένα πέτρινο κτίριο.
2. Πολεμικές Επιχειρήσεις (19-23 Απριλίου)
Το κείμενο περιγράφει τη σταδιακή κλιμάκωση των συγκρούσεων στην περιοχή του Τυρνάβου:
• 19 Απριλίου: Οι οθωμανικές δυνάμεις ενισχύθηκαν με δύο επιπλέον τάγματα, ενώ η ελληνική πλευρά περιορίστηκε σε έναν αγώνα πυροβολικού για την επιβράδυνση του αντιπάλου.
• 20 Απριλίου: Οι Έλληνες επιχείρησαν να κυκλώσουν το αριστερό πλευρό της οθωμανικής παράταξης στα υψώματα Σαμπάνα (Schabana) κοντά στον Τύρναβο. Εκεί συνάντησαν τη σθεναρή αντίσταση του τάγματος «Armenac» υπό τον Ταγματάρχη Αλή Ριζά. Παρά τα πυρά του ελληνικού πυροβολικού, οι οθωμανικές δυνάμεις κατάφεραν μέσα σε 15 λεπτά να σιωπήσουν μια ελληνική πυροβολαρχία.
• Η Προέλαση: Το τάγμα «Alaja» επιτέθηκε στο κέντρο της ελληνικής παράταξης, αναγκάζοντάς την να υποχωρήσει. Σημειώνεται ότι κατά τη διάρκεια αυτής της επίθεσης έπεσε ο Αχμέτ, ο έμπιστος συνοδός του Σεβκί Μπέη.
• 21 Απριλίου: Περιγράφεται μια μάχη κοντά στη Μονή Σουμά (Kloster Schuma) κατά του λόφου Κατιγκάμπρα (Katigabrahügel). Η θέση κρατήθηκε από τους Αλβανούς υπό την ηγεσία του Συνταγματάρχη Chellal Bey. Στη μάχη αυτή τραυματίστηκε σοβαρά ο υπολοχαγός Μουσταφά Αγά, ενώ αναφέρεται ότι 150 Έλληνες έπεσαν στο πεδίο της μάχης.
• 22 Απριλίου: Επικράτησε ησυχία, η οποία χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή οχυρωματικών έργων και από τις δύο πλευρές.
• 23 Απριλίου: Οι οθωμανικές δυνάμεις ξεκίνησαν επίθεση με σκοπό την κατάληψη του Λοσφακίου, ώστε να διευκολυνθεί η μεραρχία του Νεσάτ Πασά που μαχόταν στο Τσάι-Χισάρ (Δαμάσι).
Η σελίδα κλείνει περιγράφοντας τη στρατηγική κίνηση της μεραρχίας του Χεϊρί Πασά, η οποία άρχισε να απειλεί το δεξιό ελληνικό πλευρό
1. Εικονογράφηση
Στο κάτω μέρος της σελίδας υπάρχει μια γκραβούρα με τίτλο «Δρόμος στην Ελασσόνα, δίπλα στην αποθήκη προμηθειών» (Straße in Elassona, am Proviantmagazin). Η εικόνα δείχνει στρατιώτες και υποζύγια σε έναν δρόμο της πόλης.
2. Η Ελληνική Υποχώρηση και Λάφυρα
Το κείμενο περιγράφει την κατάσταση μετά τη μάχη και την υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων:
• Άτακτη Φυγή: Σύμφωνα με τον Σεβκί Μπέη, η υποχώρηση των Ελλήνων προς τον Τύρναβο, τη Λάρισα και τα Τρίκαλα μετατράπηκε γρήγορα σε άτακτη φυγή (regellose Flucht).
• Απουσία Καταδίωξης: Οι οθωμανικές δυνάμεις επέλεξαν να μην καταδιώξουν τον εχθρό με το ιππικό, θεωρώντας ότι ένας στρατός που τρέπεται σε τέτοια φυγή δεν θα προέβαλλε περαιτέρω αντίσταση σύντομα.
• Καταγραφή Λαφύρων: Στις 25 Απριλίου, στο πεδίο της μάχης βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες εγκαταλελειμμένου υλικού: 100 σκηνές, εργαλεία (φτυάρια, αξίνες), 300 κιβώτια πυρομαχικών, 1.000 χιτώνια στολών, καθώς και μεγάλες ποσότητες τροφίμων και ποτών, όπως ελιές, 100 κιλά χοιρομέρι, τυρί, κρασί, κονιάκ και 200 βαρέλια μαστιχάτο ούζο (Masticabranntwein).
3. Απώλειες και Προσωπικές Παρατηρήσεις
• Αμφισβήτηση Αριθμών: Ο ανταποκριτής σημειώνει ότι οι τουρκικοί ισχυρισμοί για μόνο 10 νεκρούς και 40 τραυματίες από τη δική τους πλευρά φαίνονταν απίθανοι, δεδομένου ότι στο πεδίο βρέθηκαν 500 Έλληνες νεκροί θαμμένοι σε ρηχούς τάφους.
• Εμπόριο Λαφύρων: Επιστρέφοντας στο Δαμάσι, ο Fezer είδε Αρβανίτες στρατιώτες να πουλούν λάφυρα, όπως μια ελληνική κουβέρτα αλόγου ή μια φωτογραφική μηχανή, την οποία ένας Τούρκος αξιωματικός αγόρασε για ελάχιστο αντίτιμο.
Η σελίδα κλείνει με την πρόθεση του αφηγητή να αποχαιρετήσει τον Χεϊρί Πασά πριν συνεχίσει την πορεία του.
Τα κύρια χαρακτηριστικά της σελίδας είναι τα εξής:
• Τίτλος: Η εικόνα φέρει τη λεζάντα «Μάχη μεταξύ Τυρνάβου και Δαμασίου-Τσάι-Χισάρ» (Kampf zwischen Turnavo und Damasi-Tschai-hissar).
• Περιγραφή: Απεικονίζεται ένα ορεινό και βραχώδες τοπίο με έντονες κλίσεις. Στο κέντρο της σύνθεσης κυριαρχεί ένας μεγάλος λευκός καπνός από έκρηξη, που υποδηλώνει τη δράση του πυροβολικού κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης.
• Λεπτομέρειες: Στο έδαφος διακρίνονται διάσπαρτες μικρές ομάδες στρατιωτών και υποζυγίων που κινούνται ή βρίσκονται σε θέσεις μάχης κατά μήκος της πλαγιάς και στην κοιλάδα.
Η εικόνα αυτή οπτικοποιεί τις σφοδρές αναμετρήσεις που περιγράφονται στο κείμενο των γύρω σελίδων (86 και 88), όπου γίνεται λόγος για την πίεση των οθωμανικών δυνάμεων προς το ελληνικό κέντρο και την τελική υποχώρηση των Ελλήνων.
• Χαμντί Πασά (Hamdi Pascha): Ήταν Μουσίρης (Mushir), δηλαδή Στρατάρχης, και διοικητής της 1ης Μεραρχίας (Division von Kosköi-Karia) του οθωμανικού στρατού.
Στοιχεία για τον Χαμντί Πασά από το κείμενο:
• Ηγεσία: Ηγήθηκε της μεραρχίας που κατείχε το αριστερό πλευρό της οθωμανικής παράταξης στην περιοχή Κοσκόι-Καρυά.
• Πολεμική Δράση: Οι δυνάμεις του ενεπλάκησαν σε σφοδρές συγκρούσεις για να απωθήσουν τα ελληνικά στρατεύματα από τις φυσικά οχυρές θέσεις τους στα βουνά, από όπου είχαν θέα προς τη Λάρισα.
• Στρατηγική: Η δράση της μεραρχίας του, σε συνδυασμό με την προέλαση των άλλων μονάδων μετά την κατάληψη του περάσματος της Μελούνας, ήταν καθοριστική για την τελική κατάρρευση της ελληνικής αμυντικής γραμμής και την υποχώρηση προς τη Λάρισα.
Στο πορτρέτο ο Χαμντί Πασάς εμφανίζεται με επίσημη στρατιωτική στολή, φέροντας παράσημα στο στήθος και το χαρακτηριστικό φέσι.
Πηγή:
Fezer, Aus dem thessalischen Feldzug der Türkei, Frühjahr 1897. Ψηφιοποιημένο τεκμήριο από τη Συλλογή της Βιβλιοθήκης και Κέντρου Πληροφόρησης του ΑΠΘ (ID: 9981). Διαθέσιμο στο: https://digital.lib.auth.gr/record/137863 [Πρόσβαση: 16.1.2026].
ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ 